ΕΠΙ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙ 90 ΕΤΩΝ ΑΠΟ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΟΥ
Ο μακαριστός Μητροπολίτης Αντώνιος στην Ι. Μ. Αγ. Παντελεήμονος Αγίου Όρους (4-9-1920)
Ὁμιλία ῥηθεῖσα ἐν τῷ Μητροπολιτικῷ ναῷ Ἀθηνῶν τῇ 5 Ἀπριλίου 1920
Σήμερον ἡ ἁγία Ἐκκλησία ὑπομιμνήσκει ἐκεῖνο τὸ γεγονὸς τοῦ ἐπιγείου βίου τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθ' ὃ στόμα ἀνθρώπου ὠνόμασεν αὐτόν, τὸ πρῶτον, Θεόν. Διὰ τοιαύτην ὁμολογίαν ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Θωμᾶς ποικιλαχῶς γεραίρεται σήμερον ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς ὕμνοις, διότι ἡ πίστις εἰς τὴν Θεότητα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ εἶναι τὸ κύριον δόγμα τοῦ Χριστιανισμοῦ, ἐν τῇ ἐννοίᾳ δὲ ταύτῃ δύναταί τις νὰ εἴπῃ, ὅτι κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ Ἀντιπάσχα πανηγυρίζεται ἡ ἀρχὴ τῆς Χριστιανικῆς πίστεως μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων.
Πάντες γινώσκουσιν, ὅτι μέχρι τοῦ Χριστοῦ τὴν ἀληθῆ πίστιν εἶχεν ὁ Ἰουδαϊκὸς λαός, ἀλλ' αὐτὸς διαρκῶς ἀπεμακρύνετο ἀπ' αὐτῆς καὶ προέδιδε τὸν Κύριον αὑτοῦ, παρασυρόμενος ὑπὸ τῆς εἰδωλολατρείας τῶν γειτόνων λαῶν, ἑλκυόντων αὐτὸν πρὸς ἑαυτοὺς διὰ τῆς ὑπεροχῆς τοῦ πολιτισμοῦ, παρὰ τὴν ἐσωτερικὴν αὐτῶν κατάπτωσιν καὶ τὴν ἠθικὴν ταπείνωσιν. Τοῦτο δὲν ἠδύνατο νὰ παρατηρήσῃ ὁ Ἰσραήλ, ὡς δὲν ἠδύνατο νὰ ἐκτιμήσῃ τὴν κολοσσιαίαν αὑτοῦ ἠθικὴν ὑπεροχὴν ἐπὶ τῶν γειτόνων, πρὶν ἢ ὁ Κύριος τιμωρήσῃ αὐτὸν διὰ τῆς βαρείας ἑβδομηκονταετοῦς αἰχμαλωσίας παρὰ τοῖς ἐθνικοῖς, μεθ' ἣν ὁ Ἰσραὴλ κατέστη ἀπρόσβλητος ἀπὸ τοῦ προηγουμένου πειρασμοῦ. Δυστυχῶς ὅμως παρεδόθη εἰς τὴν ἀντίθετον ἀκρότητα καὶ μέχρι τοσούτου κατελήφθη ὑπὸ βαθείας περιφρονήσεως καὶ ὑπὸ μίσους πρὸς τοὺς λοιποὺς λαούς, ὥστε δὲν ἠδυνήθη ν' ἀναγνωρίσῃ τὸν πρὸ πολλοῦ ἀναμενόμενον Μεσσίαν, κομίσαντα τὸ κήρυγμα τῆς συνδιαλλαγῆς πάντων τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν λαῶν, ἀλλ' ἀπέκρουσεν αὐτόν, ἀποκρουσθεὶς καὶ ὁ ἴδιος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐξεπληρώθησαν δὲ οἱ λόγοι τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ «ἀρθήσεται ἀφ' ὑμῶν ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς» (Ματθ. 21,43).
Ποία δὲ γλῶσσα, ποῖος λαὸς ἀπέκτησε τὴν Βασιλείαν τοῦ Θεοῦ κατὰ τοὺς λόγους τούτους; Πολλοί, παρὰ πολλοὶ λαοί, ἀλλά, κατ' ἐξοχήν, ὁ Ἑλληνικός λαός, ἐν τῇ γλώσσῃ τοῦ ὁποίου ηὐδόκησε τὸ Ἅγιον Πνεῦμα νὰ γραφῶσι διὰ τῶν χειρῶν τῶν Ἀποστόλων τὰ Εὐαγγέλια καὶ γενικῶς πάντα τὰ βιβλία τῆς Κ. Διαθήκης, ὡσαύτως οἱ κανόνες τῶν ἁγίων Ἀποστόλων, καὶ διὰ τῶν χειρῶν τῶν Πατέρων αἱ θεόπνευστοι διατάξεις τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων. Κατὰ τὸν παλαιὸν Ἰσραὴλ καὶ ὁ Ἑλληνικὸς λαός, πρὸς ἐνίσχυσιν ἐν τῇ πίστει, ἐδοκίμασεν αἰχμαλωσίαν καὶ κατάκτησιν παρὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Χριστοῦ, ὄχι δὲ μόνον ἐπὶ 70 ἀλλ' ἐπὶ 500 καὶ 600 καὶ ἔν τισι τμήμασιν αὐτοῦ πλέον τῶν 1000 ἐτῶν. Κατὰ τοὺς αἰῶνας ἐκείνους τῶν βασάνων ὁ λαὸς ἐνισχυθὴς ἐν τῇ χριστιανικῇ πίστει καὶ ἐν τῇ χριστιανικῇ ὑπομονῇ, ἀπέδειξεν ἑαυτὸν ἄξιον πρωτότοκον τῆς χριστιανικῆς Ἐκκλησίας καὶ βεβαίως πληρέστατα ἄξιον οὐ μόνον τῆς ἐλευθερίας ἐκείνης καὶ τῆς δόξης, ἣν ἔλαβεν ἐν τῷ παρόντι χρόνῳ, ἀλλὰ καὶ ἄξιον ὅπως ἀποκαταστήσῃ αὖθις τὴν παλαιὰν Βυζαντινὴν Αὐτοκρατορίαν μετὰ πρωτευούσης τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ μετὰ Πατριαρχικῆς καθέδρας ἐν τῇ Ἁγίᾳ Σοφίᾳ.
Ἀλλὰ καθ' ὃν χρόνον πρὸ τοῦ Ἑλληνισμοῦ διαπλοῦνται εὐχάριστοι καὶ λαμπραὶ εἰκόνες, δὲν πρέπει νὰ κλείῃ οὗτος τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ πρὸ τῶν κινδύνων ἐκείνων, οἵτινες ἵστανται πρὸ αὐτοῦ ἐν τῇ νέᾳ αὑτοῦ καὶ ἐνδόξῳ θέσει. Εἶναι οἱ ἴδιοι ἐκεῖνοι κίνδυνοι ὑπὸ τοὺς ὁποίους ὑπεβλήθη ὁ παλαιὸς Ἰσραὴλ πρὸ τῆς αἰχμαλωσίας αὐτοῦ. Διὰ τὸν Ἑλληνικὸν λαὸν προκύπτουσιν οἱ κίνδυνοι οὗτοι μετὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν ἀπὸ τῆς μωαμεθανικῆς αἰχμαλωσίας.
Οἱ Ἕλληνες νῦν εἰσέρχονται εἰς ἐπικοινωνίαν πρὸς τοὺς Εὐρωπαϊκοὺς λαούς, μᾶλλον πεπολιτισμένους, ἀλλ' ἀπωλέσαντας τὸ πλήρωμα τῶν χριστιανικῶν ἀληθειῶν καὶ ἐκπεσόντας ἐκ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ. Οἱ Ἕλληνες δανείζονται καὶ θὰ δανείζωνται ἀπ' αὐτῶν τεχνικὰς τελειότητας τοῦ ἐμπορίου, τῆς βιομηχανίας, τῆς γεωργίας καὶ ἄλλα. Ταῦτα πάντα εἶναι καλά, ἀλλὰ μὴ γένοιτο ὅπως οἱ ὀρθόδοξοι Ἕλληνες, κατὰ τοὺς παλαιούς Ἰουδαίους, ἐν μέσῳ τῆς προσλήψεως τῶν τελειοτήτων τούτων τῆς γηΐνης ὑπάρξεως παύσωσι νὰ ἐκτιμῶσιν ἢ νὰ λησμονήσωσι τὴν κολοσσιαίαν καὶ ἀσύγκριτον ὑπεροχήν, τὴν παρὰ Θεοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς, τ. ἔ. τὴν ἁγίαν πίστιν καὶ τὴν ὀρθόδοξον ἀρετήν. Εἶναι γνωστὸν ὅτι ἡ δυτικὴ ζωὴ διακρίνεται τῆς ζωῆς τῶν ὀρθοδόξων λαῶν οὐχὶ μόνον κατά τινας βλάβας δογμάτων καὶ κανόνων. Οὐχί, διότι ἡ πτῶσις τῆς Δύσεως προὐχώρησε βαθύτερον. Τὰ κινητήρια νεῦρα τοῦ πολιτισμοῦ αὐτῆς ἔχουσι καθαρῶς εἰδωλολατρικὸν χαρακτῆρα· ἡ ζωὴ τῆς Δύσεως, αἱ ἔννοιαι καὶ αἱ τάσεις ὀλίγον διαφέρουσι τῶν τῆς ἀρχαίας εἰδωλολατρικῆς Ρώμης. Ἐκεῖ οὐ μόνον ἐλησμονήθη, ἀλλὰ καὶ τελείως κατηργήθη ἡ πρώτη καὶ κυριωτάτη ἐντολὴ τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἡ ἐντολὴ τῆς ταπεινοφροσύνης, «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν». Ὡς ἐν τῇ ἀρχαίᾳ Ρώμῃ οὕτω καὶ ἐν τῇ συγχρόνῳ Δύσει ὁ ἁμαρτωλὸς ἐγωϊσμὸς τοῦ ἀνθρώπου προήχθη εἰς ἀρετὴν καὶ ἐδημιουργήθησαν ἀνόητοι συνδυασμοὶ ἀσυνδέτων λέξεων, ὡς «εὐγενὴς ὑπερηφάνεια», καὶ ἀλλ' ἡ Δύσις ἀρέσκεται νὰ ὁμιλῇ περὶ φιλανθρωπίας, ἀλλὰ καρδίαι πλήρεις ἐγωϊσμού εἶναι ἀνίκανοι πρὸς αὐτήν, φιλανθρωπία ψυχρὰ καὶ κενόδοξος δὲν συνενοῖ, ἀλλὰ διαιρεῖ καὶ χωρίζει τοὺς ἀνθρώπους.
Μέγα ἀτύχημα θὰ ἦτο διὰ τοὺς Ἕλληνας ἐὰν ἀρχίσωσιν οὐ μόνον νὰ παραλαμβάνωσιν ἐκ τῆς Δύσεως τηλέφωνα καὶ γραμμόφωνα ἀλλὰ καὶ νὰ προσοικειῶνται τὸ στυγνὸν ἐκεῖνο ἐγωϊστικὸν καὶ ὑπερήφανον πνεῦμα, ὑφ' οὗ οἱ λαοὶ τῆς Δύσεως χειραγωγοῦνται καὶ ἐν τῇ ἰδιωτικῇ καὶ ἐν τῇ κοινωνικῇ ζωῇ. Εἴθε νὰ μὴ συμβῇ τοιοῦτό τι. Εἴθε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς ἐν τῇ ἐλευθερίᾳ αὐτοῦ καὶ ἐν τῇ μελλούσῃ πολιτικῇ δόξῃ, νὰ διατηρήσῃ πάντας τοὺς θησαυροὺς τοῦ πνεύματος, οὓς δὲν κατεδαπάνησεν, ἀλλ' ἐπηύξησεν, ἐν ταῖς ἡμέραις τῶν θλίψεων καὶ ἐν τοῖς αἰῶσι τοῖς δουλείας, τὸν χριστιανικὸν ἐκεῖνον ἐνθουσιασμόν, τὴν τάσιν πρὸς τοὺς ἀγῶνας, τὴν εὐρύτητα ἐκείνην τῆς ψυχῆς, τὴν εὐαγγελικὴν συμπάθειαν πρὸς τοὺς πτωχοὺς καὶ ξένους, τὰς ἀρετὰς ἐκείνας, ἃς πάντοτε εἶχε καὶ ἃς δαψιλῶς ἐκδηλοῖ κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας πρὸς τοὺς Ρώσσους ἀδελφοὺς ἐν τῇ πίστει. Οὐχ ἧττον εἰς ταῦτα τὰ ἅγια προσόντα δὲν περιορίζεται ἡ ἱερὰ ἀποστολή, ἣν ἀνέθηκεν εἰς τοὺς Ἕλληνας ἡ θεία Πρόνοια.
Τί ἐννοῶ ὑπὸ τὰς τελευταίας ταύτας λέξεις; Ἰδού τι. Αὔριον, 6 Ἀπριλίου, εἶναι ἡ μνήμη δύο μεγάλων Ἑλλήνων ζηλωτῶν ἐκτελεστῶν τῆς εἰρημένης ἀποστολῆς τοῦ μεγάλου Ἔθνους, ἡ μνήμη τοῦ ἰσαποστόλου Μεθοδίου, διδασκάλου τῶν Σλαύων καὶ Χαζάρων καὶ τοῦ συγχρόνου αὐτοῦ, τοῦ μακαρίου Φωτίου, Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου. Μιμούμενος τοὺς δύο τούτους μεγάλους ἄνδρας ἐν τῷ φωτισμῷ πάντων τῶν λαῶν διὰ τοῦ ὀρθοδόξου χριστιανισμοῦ καὶ ἀποκρούων πᾶσαν προκύπτουσαν αἵρεσιν καὶ πᾶν σχίσμα ὁ Ἑλληνικὸς λαός, εὐρύνων καὶ ἐνισχύων τὸ κράτος αὐτοῦ, δέον νὰ θεωρῇ τὸ κοσμικὸν τοῦτο ἔργον, ἔστω καὶ μέγα, ἀλλά δευτερεῦον, πρώτην δὲ καὶ κυρίαν αὐτοῦ ἀποστολὴν δέον νὰ θεωρῇ τὴν διατήρησιν καὶ ἐνίσχυσιν τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο τῆς ὑψηλῆς ἀσκήσεως, δι' ἧς ἐφώτισαν τὸν κόσμον ἐν τῇ ἀρχαιότητι οἱ ὁμόφυλοι αὐτοῦ διδάσκαλοι τῆς οἰκουμένης καὶ ἣν προβάλλουσι μέχρι σήμερον οἱ ἄριστοι Ἕλληνες ἀσκηταί, μοναχοὶ καὶ θεολόγοι, οὐ μόνον πρὸς τὸν ἑαυτῶν λαὸν ἀλλὰ καὶ πρὸς πάσας τὰς ὀρθοδόξους φυλάς. Διότι, ἐὰν οἱ Γάλλοι κατώρθωσαν νὰ δημιουργήσωσι παγκόσμιον συρμὸν (μόδαν) ἐν τοῖς Παρισίοις αὑτῶν, οἱ Ἄγγλοι καὶ οἱ Ἀμερικανοὶ τὰς παγκοσμίους πρωτευούσας τῆς τεχνικῆς ἐν Λονδίνῳ καὶ ἐν Νέᾳ Ὑόρκῃ, καὶ οἱ Γερμανοὶ παγκόσμιον πρωτεύουσαν τῶν ἐπιστημῶν ἐν Βερολίνῳ, οἱ Έλληνες πρὸ χιλιάδος ἐτῶν ἐδημιούργησαν παγκόσμιον πρωτεύουσαν τῆς ἀσκήσεως καὶ τῆς εὐσεβείας ἐν Ἁγίῳ Ὄρει, ἔθνα καὶ νῦν εἰς διακονίαν Χριστοῦ πνευματικῶς τελειοῦνται καὶ φιλικῶς συγκατοικοῦσι ἀντιπρόσωποι πάντων τῶν ὀρθοδόξων λαῶν, Ἕλληνες, Ρῶσσοι, Σέρβοι, Βούλγαροι, Ρωμᾶνοι, Γεωργιανοί. Ἡ ἐν Χριστῷ ἑνότης θριαμβεύει ἐκεῖ ἐπὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ αἵματος, ἡ θεία ἀλήθεια καὶ ἡ αἰωνία σωτηρία παρίστανται ἐκεῖ ὡς κυριώτατος καὶ σχεδὸν μοναδικὸς σκοπὸς τῶν τάσεων τῶν μοναστικῶν κοινοτήτων καὶ τῶν ἐπὶ μέρους ἰδιωτῶν.
Οἱ Ἕλληνες ἂς ὁδηγήσωσι πρὸς τὴν αὐτὴν ὁδὸν οὐ μόνον τὴν ζωὴν τῶν Ἁθωνιτῶν μοναχῶν, ἀλλά, κατὰ τὸ δυνατόν, πάντων τῶν ὀρθοδόξων λαῶν, ὅπως νοῶσιν οὗτοι ἑαυτοὺς ὡς ἕνα λαὸν τοῦ Θεοῦ, ὡς συνέβαινε καὶ ἐν τῇ ἀρχαιότητι, κατὰ τοὺς χρόνους τῶν ἁγίων μαρτύρων, ὧν τὴν βιογραφίαν ἐπεσφράγιζον συνήθως αἱ ἑξῆς λέξεις· «ταῦτα ἐγένετο, ὅτε ἐπὶ τῶν Ρωμαίων μὲν ἐβασίλευεν ὁ ἀσεβὴς Δέκιος, ἐφ' ἡμᾶς δὲ ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός».
Εἴθε, ἐλεύθεροι ἀπὸ ἑτεροδόξου ἐπιδράσεως, οἱ ὀρθόδοξοι Ἕλληνες καὶ οἱ λοιποὶ ὀρθόδοξοι λαοὶ νὰ θεωρῶσιν ἑαυτοὺς ἀπαρτίζοντας μίαν Βασιλείαν τοῦ Χριστοῦ, μίαν Ἐκκλησίαν τοῦ Σώματος αὐτοῦ (Ἰωάν. 2,28. Κολοσ. 1,18), ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, ὡς ἐδίδαξεν ἡμᾶς ὁ ἅγιος ἀπόστολος Παῦλος, ἐν ᾧ νὰ μὴ ὑπάρχῃ τόπος φυλετικῆς ἔχθρας καὶ ἐθνικοῦ φανατισμοῦ, καὶ ὅπως ἡ ἅμιλλα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν λαῶν ᾖ ἅμιλλα ἀγάπης (Ρωμ. 13,8).
Οὐχ ἧττον μὴ νομίζετε, ὀρθόδοξοι Ἕλληνες, ὅτι τοιαύτη διάθεσις δύναται νὰ ἐλαττώσῃ τὸν ὑμέτερον πατριωτισμὸν καὶ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ ὑμετέρου ἐθνικοῦ πνεύματος. Τοὐναντίον τὸ ἐθνικὸν πνεῦμα καὶ αἱ ἱκανότητες τοῦ νοῦ καὶ αἱ δημιουργικαὶ δυνάμεις προάγονται παρὰ τοῖς λαοῖς τότε, ὅτε ὁ πατριωτισμὸς αὐτῶν δὲν εἶναι ἐγωϊστικὸς ἀλλ' ἰδεώδης, θρησκευτικός, ὅτε ἡ πατρὶς παρίσταται τοῖς τέκνοις αὑτῆς οὐχὶ ὡς τὸ πολυτιμότατον ἁπλῶς ἐν τῷ κόσμῳ, ἀλλ' ὡς συνένωσις τῶν τέκνων αὐτῆς πρὸς σκοποὺς ὑψηλούς, παγκοσμίους, ἐκκλησιαστικούς. Ὑπὸ τοιούτους ἀκριβῶς ὅρους ἤκμασαν αἱ ἐπιστῆμαι καὶ αἱ τέχναι καὶ αὐτὴ ἔτι ἡ πολεμικὴ δύναμις ἐν τῇ ἱστορίᾳ οὐ μόνον τῶν ὀρθοδόξων λαῶν ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν. Κατὰ τοιαύτας ἐνδόξους ἐποχὰς καθορίζεται καὶ τὴν ὑψίστην αὑτοῦ προσλαμβάνει ἀνάπτυξιν ὁ ἐθνικὸς τύπος. Ἀντιθέτως διὰ τοῦ ἐθνικοῦ φανατισμοῦ μαραίνονται αἱ ἐθνικαὶ ἱκανότητες καὶ οἱ ἄνθρωποι, ἀποβάλλοντες τὰς καλλίστας αὐτῶν ἐθνικὰς γραμμάς, ἀποκτῶσι τὸν τύπον τοῦ ἐκτὸς ἐθνισμοῦ στενοῦ ἐγωϊσμοῦ. Ἂς μὴ συμβῇ τοῦτο δι' ὑμᾶς, ὀρθόδοξοι Ἕλληνες, εἴθε δὲ νὰ διατηρηθῇ ἐν ὑμῖν καὶ ἀναπτυχθῇ ἡ ἁγία πίστις καὶ ὁ θρησκευτικὸς ἐνθουσιασμός, ὅστις νὰ ἑλκύσῃ καὶ προσελκύσῃ πρὸς τὸν χριστιανικὸν Ἑλληνισμὸν οὐ μόνον τοὺς ὑμετέρους ὁμοεθνεῖς ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς λαούς, τοὺς ὀρθοδόξους καὶ ἑτεροδόξους, οἵτινες θὰ γνωρίσωσιν ὑμᾶς, ὅπως ἡ οἰκουμένη καὶ ἐν τῷ μέλλοντι διδαχθῇ παρ' ὑμῶν τὸν ἀληθῆ Χριστιανισμόν, ὡς ἐν τῇ ἀρχαιότητι κατὰ τὴν σημερινὴν ἡμέραν ἡ ἀνθρωπότης ἐδιδάχθη αὐτὸν διὰ τῆς ἀντιφωνήσεως τοῦ πληρωθέντος πίστεως ἀποστόλου Θωμᾶ, «Ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου».
(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Η ΚΑΙΝΗ ΔΙΔΑΧΗ", τόμ. Β΄, Αθήνα, 1920, σελ. 357-361)
