Ο μακαριστός Δημήτριος Αβντέεφ στον Άγιο Δημήτριο στη Θεσσαλονίκη
(συνέχεια από εδώ)
Νεύρωση - μια πνευματική ασθένεια
Οι οριακές νευροψυχιατρικές διαταραχές, μεταξύ των οποίων οι νευρώσεις κατέχουν σημαντική θέση, αποδεικνύουν περίτρανα την πρωτεύουσα θέση τους ανάμεσα στις ψυχικές παθήσεις. Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, περίπου το 10% του πληθυσμού των βιομηχανικά αναπτυγμένων χωρών πάσχει από νευρώσεις, ενώ τα τελευταία 65 χρόνια ο αριθμός τους έχει αυξηθεί κατά 24 φορές. Η νοσηρότητα από νευρώσεις στη Ρωσία ανέρχεται σε 20-25 άτομα ανά 1000 κατοίκους. Αυτή είναι μόνο η καταγεγραμμένη νοσηρότητα και μπορεί μάλλον να θεωρηθεί ως η κορυφή του παγόβουνου.
Οι νευρώσεις, σαν επιδημία, εξαπλώνονται παντού. Είναι γνωστό ότι το 30% έως 65% των επισκεπτών στους γενικούς γιατρούς είναι άνθρωποι με έντονα συμπτώματα νεύρωσης. Μεταξύ των ειδικών που μελετούν αυτή την παθολογία, κυκλοφορεί ένα θλιβερό αστείο: αντί για την ερώτηση αν ένας άνθρωπος υποφέρει από νεύρωση, θα έπρεπε να τίθεται το ερώτημα: "από ποιο ακριβώς είδος νεύρωσης υποφέρει".
Την τελευταία δεκαετία, τα προβλήματα που σχετίζονται με την προέλευση των νευρώσεων έχουν αρχίσει να επανεξετάζονται ενεργά. Η αντιμετώπιση αυτής της ασθένειας ως μιας ήπιας ψυχικής διαταραχής των λειτουργιών αλλάζει σε μεγάλο βαθμό. Η αρχή της λειτουργικότητας (της εύκολης αναστρεψιμότητας) δεν επιβεβαιώνεται από τη σύγχρονη κλινική πρακτική. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία, η ανάρρωση από τις νευρώσεις εμφανίζεται σε λιγότερους από τους μισούς ασθενείς. Έχει διαπιστωθεί ότι κατά τα πρώτα τρία χρόνια της νόσου αναρρώνει μόνο το 10% των ασθενών. Συχνά η ταλαιπωρία διαρκεί για χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες.
Σύμφωνα με τον ορισμό που έχει υιοθετηθεί στη Ρωσία, η νεύρωση είναι μια ψυχογενής (που προκύπτει σε νευρικό υπόβαθρο) και, κατά κανόνα, συγκρουσιογενής (που προκύπτει ως αποτέλεσμα σύγκρουσης με τον εαυτό μας ή τους γύρω μας) νευροψυχιατρική διαταραχή, η οποία εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της διατάραξης ιδιαίτερα σημαντικών ζωτικών σχέσεων του ανθρώπου. Με απλά λόγια η νεύρωση αναπτύσσεται όταν ο άνθρωπος, λόγω διαφόρων περιστάσεων, δεν μπορεί να βρει μια κατάλληλη διέξοδο από μια δύσκολη κατάσταση, να επιλύσει μια ψυχολογικά σημαντική κατάσταση ή να αντέξει μια τραγωδία.
Τα συμπτώματα της νευρωτικής κρίσης είναι ευρέως γνωστά:
- Πτώση της διάθεσης
- Ερεθιστικότητα
- Αϋπνία
- Αίσθημα εσωτερικής δυσφορίας
- Ατονία
- Απάθεια
- Μείωση της όρεξης
- Μπορεί να εμφανιστούν ιδεοληψίες, ξεσπάσματα επιθετικότητας, κακία κ.λπ.
Όλη αυτή η συμπτωματολογία συνοδεύεται από γενική αδιαθεσία και δυσάρεστες σωματικές ενοχλήσεις. Οι εκδηλώσεις των νευρώσεων μπορούν συνολικά να χαρακτηριστούν ως μια μόνιμη απώλεια της ψυχικής ειρήνης. Στη νεύρωση, ο άνθρωπος διατηρεί καθαρή την κριτική του ικανότητα και υποφέρει από την κατάστασή του, αλλά δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να ελέγξει τον εαυτό του.
Παράλληλα, υπάρχουν και καταστάσεις που κλινικά μοιάζουν με τις νευρώσεις, αλλά αναπτύσσονται μέσω διαφορετικού μηχανισμού. Αυτές ορίζονται ως νευρωσικού τύπου διαταραχές και εμφανίζονται σε διάφορες σωματικές ασθένειες, λοιμώδεις διεργασίες, στην αρτηριοσκλήρωση των αγγείων του εγκεφάλου και σε άλλες παθολογικές διαδικασίες. Επιπλέον, μια κλινική εικόνα νευρωσικού τύπου μπορεί συχνά να συναντηθεί σε ανθρώπους με δύστροπο χαρακτήρα ή σημαντικά ελλείμματα στην ανατροφή τους.
Ο όρος "νεύρωση" έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας και είναι άγνωστος ίσως μόνο στα βρέφη. Διακρίνονται οι σχολικές νευρώσεις και οι νευρώσεις της συνταξιοδότησης· οι νευρώσεις της επίτευξης και της μοναξιάς· οι σωματογενείς και οι περιβαλλοντικές, καθώς και πολλές άλλες παραλλαγές αυτής της νόσου. Μια ιδιαίτερη ομάδα αποτελούν οι λεγόμενες νοογενείς νευρώσεις, οι οποίες σχετίζονται με την απώλεια ή την έλλειψη νοήματος ζωής στον άνθρωπο και με συγκρούσεις αξιών. Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι περίπου μία στις πέντε νευρωτικές περιπτώσεις έχει νοογενή βάση· στην πραγματικότητα όμως φαίνεται ότι σχεδόν κάθε νεύρωση έχει πνευματικές ρίζες. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά.
Για πρώτη φορά η έννοια της "νεύρωσης" προτάθηκε το 1776 από τον Σκωτσέζο γιατρό Cullen, και έκτοτε οι συζητήσεις για την ουσία αυτής της νόσου, τις ρίζες της εμφάνισής της και τους μηχανισμούς διαμόρφωσής της δεν έχουν πάψει να είναι λιγότερο φλέγουσες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πριν από τον Cullen δεν υπήρχαν νευρώσεις: η εμφάνισή τους, όπως και η εμφάνιση των ασθενειών γενικότερα, συνέβη ως συνέπεια της πτώσης του ανθρώπου (προπατορικό αμάρτημα). Περιγραφές νευρώσεων συναντώνται ήδη στις αρχαιότερες γραπτές πηγές της ανθρωπότητας. Έτσι, στους παπύρους του Καχούν (περίπου 1900 π.Χ.) και του Έμπερς (περίπου 1700 π.Χ.) περιέχονται στοιχεία για νοσηρές καταστάσεις γυναικών που θυμίζουν την κλινική εικόνα της υστερικής νεύρωσης.
Σήμερα είναι δύσκολο να βρεθεί άλλη έννοια στην ιατρική που να ερμηνεύεται από διάφορες επιστημονικές σχολές με τόσο πολυεπίπεδο και μάλιστα αντιφατικό τρόπο. Οι νευρωτικές αντιδράσεις που μπορούν να εμφανιστούν σε έναν άνθρωπο μετά από έντονα σοκ, συγκρούσεις, σωματικές ασθένειες ή αναποδιές της ζωής είναι εξαιρετικά ποικίλες. Τα συμπτώματά τους επικάθονται πάνω στην προσωπικότητα του ανθρώπου και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του χαρακτήρα του — εξού και η πόλωση των απόψεων γύρω από αυτό το πρόβλημα.
Αίτια της νόσου
Μάλιστα, στο επίκεντρο των επιστημονικών συζητήσεων δεν βρίσκονται μόνο τα ζητήματα ταξινόμησης των νευρώσεων, αλλά και η ίδια η ύπαρξή τους ως νοσηρή οντότητα. Η ακραία άποψη ορισμένων ψυχιάτρων μοιάζει κάπως έτσι: η νεύρωση είναι μια φυσιολογική συμπεριφορά σε μια μη φυσιολογική κατάσταση.
Σύμφωνα με άλλες απόψεις, η νεύρωση είναι μια εγκεφαλική δυσλειτουργία· η απώθηση μιας εσωτερικής σύγκρουσης στο ασυνείδητο· ο ασυμβίβαστος χαρακτήρας των πεποιθήσεων και ο δογματικός τρόπος σκέψης· η αδυναμία πρόβλεψης και προετοιμασίας για μια σύγκρουση· τα λανθασμένα στερεότυπα συμπεριφοράς· η μη ικανοποίηση της ανάγκης για αυτοπραγμάτωση κ.λπ.
Ορισμένοι ερευνητές αποδίδουν τις απαρχές των νευρώσεων σε ιδιαιτερότητες της σκέψης του ανθρώπου, άλλοι στην παθολογία των συναισθημάτων, τρίτοι στη διατάραξη της διαδικασίας της αυτογνωσίας και τέταρτοι στην ψυχολογική ανωριμότητα και τον παιδισμό. Υπάρχουν επίσης συγγραφείς που τείνουν να πιστεύουν ότι πρόκειται για μια κληρονομική νόσο.
Και ιδού μια άλλη άποψη: ο Μ. Μ. Χανανασβίλι μιλά για τη νεύρωση ως μια ασθένεια που προκαλείται από την υπερβολή πληροφοριών. Στο βιβλίο του "Πληροφοριακές Νευρώσεις" παραθέτει τα ακόλουθα στοιχεία για να υποστηρίξει τις απόψεις του: "...έχει υπολογιστεί ότι στις οικονομικά αναπτυγμένες χώρες, μέχρι το 1970, ο μέσος άνθρωπος πραγματοποιούσε μέσα σε ένα έτος ταξίδια σε μεγάλες αποστάσεις, συναντούσε μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων και λάμβανε περισσότερες πληροφορίες από όσες λάμβανε ένας άνθρωπος το 1900 κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής του... Περίπου το 25% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτίθεται στην επίδραση των απότομα αυξημένων πληροφοριακών υπερφορτώσεων..." Αυτός ο ερευνητής βλέπει τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου στην παρατεταμένη εκτέλεση μεγάλου όγκου εργασίας υπό συνθήκες έλλειψης χρόνου και υψηλού επιπέδου κινήτρων.
Ο ακαδημαϊκός Π. Β. Σιμόνοφ, αντίθετα, χαρακτηρίζει τη νεύρωση ως μια ασθένεια έλλειψης πληροφοριών. Έτσι, κατά τη γνώμη αυτού του επιστήμονα —οι ισχυρισμοί του οποίου φαίνονται επίσης βάσιμοι και λογικοί— η οργή, για παράδειγμα, αντισταθμίζει την έλλειψη στοιχείων που είναι απαραίτητα για την οργάνωση μιας κατάλληλης συμπεριφοράς, ο φόβος την έλλειψη στοιχείων για την οργάνωση της άμυνας, η θλίψη εμφανίζεται σε συνθήκες οξείας έλλειψης στοιχείων σχετικά με τη δυνατότητα αναπλήρωσης μιας απώλειας κ.λπ.
Ορισμένοι συγγραφείς έχουν εκφράσει την άποψη ότι οι νευρωτικοί υποφέρουν εξαιτίας της ανικανότητάς τους να αγαπήσουν.
Θα πρέπει να τονιστεί ότι κάθε ψυχολογική κατεύθυνση γινόταν αποδεκτή από τους συναδέλφους μόνο όταν οι εκπρόσωποί της κατάφερναν να παρουσιάσουν με τεκμηριωμένο και νέο τρόπο τις απόψεις τους για το πρόβλημα της νεύρωσης.
Επομένως, οι απόψεις είναι πολλές, αλλά σαφήνεια δεν υπάρχει· η επιστήμη έχει μπερδευτεί. Αυτό συνέβη, κατά τη γνώμη μας, επειδή η νευρωτική παθολογία, εκτός των άλλων, έχει μια πνευματική βάση, την οποία πολλοί ψυχίατροι αγνοούν ή ακόμη και αρνούνται. Η ανεξέλεγκτη αύξηση των νευρώσεων στον εικοστό αιώνα δεν γεννήθηκε μόνο από τα στρες και την επιστημονικοτεχνική πρόοδο με τις πληροφοριακές υπερφορτώσεις της, αλλά κυρίως από την ενίσχυση της αμαρτωλότητας.
Σε όλες τις εποχές της ιστορίας της, η ανθρωπότητα βίωνε πολέμους, διάφορες φυσικές καταστροφές, πλημμύρες, ξηρασίες, ανεμοστρόβιλους. Και είναι δύσκολο να συγκρίνει κανείς, ας πούμε, σε ποιο βαθμό η σημερινή εποχή είναι πιο ταραχώδης και ανήσυχη από την εποχή της βασιλείας του Ιβάν του Τρομερού, για παράδειγμα. Γιατί, λοιπόν, το πρόβλημα των νευρώσεων έγινε τόσο οξύ μόνο στους πρόσφατους καιρούς; Η αιτία, πιστεύουμε, είναι μία: στην αυξανόμενη απιστία, στην απώλεια του πνευματικού θεμελίου, και μαζί με αυτό, της κατανόησης του νοήματος και του σκοπού της ζωής.
Αποδεικνύεται ότι το κυριότερο στην προέλευση της νεύρωσης δεν είναι τόσο τα εξωτερικά στρες και οι αναποδιές, όσο η λανθασμένη στοχοθεσία του ανθρώπου, η προβληματική εσωτερική του κατάσταση. Στον Άγιο Θεοφάνη τον Έγκλειστο διαβάζουμε τα εξής για τον άνθρωπο που δεν είναι σε θέση να ελέγξει τις δυνάμεις που δρουν μέσα του:
“Ο νους είναι αιθεροβάμων, ονειροπόλος και αφηρημένος, επειδή δεν συγκρατείται από την καρδιά και δεν κατευθύνεται από τη βούληση· η βούληση είναι ιδιότροπη και άκαρδη, επειδή δεν ακούει τον νου και δεν κοιτάζει την καρδιά· η καρδιά είναι ασυγκράτητη, τυφλή και ανόητη, επειδή δεν θέλει να ακολουθήσει τις υποδείξεις του νου και δεν σωφρονίζεται από τη δύναμη της βούλησης. Αλλά δεν φτάνει που οι δυνάμεις αυτές έχασαν την αμοιβαία βοήθειά τους, έλαβαν και μια εχθρική κατεύθυνση η μία εναντίον της άλλης, η μία αρνείται την άλλη, σαν να την καταπίνει και να την κατατρώει...”
Η αμαρτία, ως ρίζα κάθε κακού, επιφέρει νευρωτικές διαταραχές. Καθώς ενισχύεται στα βάθη του ανθρώπινου πνεύματος, διεγείρει τα πάθη, αποδιοργανώνει τη βούληση, θέτει εκτός ελέγχου τα συναισθήματα και τη φαντασία. Σύμφωνα με τα λόγια του Αγίου Θεοφάνη, “ο εσωτερικός κόσμος του αμαρτωλού ανθρώπου είναι γεμάτος αυθαιρεσία, αταξία και καταστροφή”. Η βαθιά νεύρωση είναι δείκτης ηθικής ασθένειας, εσωτερικού διχασμού.
Ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος επισημαίνει επίσης ότι “η φυσική σχέση των συστατικών μερών του ανθρώπου πρέπει να είναι οργανωμένη σύμφωνα με τον νόμο της υποταγής του μικρότερου στο μεγαλύτερο, του ασθενέστερου στο ισχυρότερο· το σώμα πρέπει να υποτάσσεται στο πνεύμα, και το πνεύμα, λόγω της φύσης του, πρέπει να είναι στραμμένο προς τον Θεό. Στον Θεό πρέπει να παραμένει ο άνθρωπος με όλο του το είναι και τη συνείδηση… Μετά την έκπτωση από τον Θεό συνέβη αυτό που έπρεπε να συμβεί: σύγχυση σε ολόκληρη τη δομή του ανθρώπου: το πνεύμα, αφού χωρίστηκε από τον Θεό, έχασε τη δύναμή του και υποτάχθηκε στο σώμα.”
Ο καθηγητής Ν. Ε. Μέλιχοφ πιστεύει ότι στη βάση πολλών ψυχικών διαταραχών βρίσκεται η έλλειψη ταπεινότητας (η υπερηφάνεια). Η νεύρωση, υπό αυτή την έννοια, δεν αποτελεί εξαίρεση. Είναι ευρέως αναγνωρισμένο ότι η νόσος αυτή αναπτύσσεται λόγω της σύγκρουσης της προσωπικότητας με τον εαυτό της (ενδοψυχική σύγκρουση) ή με άλλους ανθρώπους (διαπροσωπική σύγκρουση). Η νεύρωση είναι μια σύγκρουση ανάμεσα στο επιθυμητό και το πραγματικό. Όσο πιο ισχυρή είναι αυτή η σύγκρουση, τόσο πιο έντονα εκδηλώνεται η ασθένεια.
Κάποτε, κατά τη διάρκεια μιας εξέτασης, μια γυναίκα που έπασχε από μια μορφή νεύρωσης επαναλάμβανε με έντονη συναισθηματική φόρτιση: “Γιατρέ, κουράστηκα να είμαι άρρωστη και θέλω να γίνω καλά με κάθε τίμημα. Επιπλέον, δεν καταλαβαίνω για ποια σύγκρουση ανάμεσα στο επιθυμητό και το πραγματικό μιλούσατε”. Στα λόγια αυτά της ασθενούς, ο γιατρός τής απάντησε περίπου τα εξής: “Ο Κύριος γνωρίζει τη θλίψη σας, και αν δεν βιάζεται να αλλάξει την παρούσα κατάσταση των πραγμάτων, αυτό σημαίνει ότι δεν είναι ακόμα το άγιο θέλημά Του να σας θεραπεύσει έτσι ξαφνικά. Όταν, για παράδειγμα, συνέβαιναν στους αγίους αναποδιές, ασθένειες ή θλίψεις, εκείνοι ευχαριστούσαν τον Θεό γι' αυτό και έλεγαν: «Για τις αμαρτίες μου το υπομένω». Τι συμβαίνει όμως στη δική μας περίπτωση; «Θέλω θεραπεία με κάθε τίμημα». Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σύγκρουση ανάμεσα στο επιθυμητό και το πραγματικό. Το να θεραπεύεται κανείς, φυσικά, είναι εφικτό και απαραίτητο, αλλά είναι πολύ σημαντικό να ταπεινωθείτε μπροστά στις επώδυνες συνθήκες που σας βρήκαν, να θεωρήσετε τον εαυτό σας άξιο αυτών και να τις δεχτείτε με ευχαριστία. Ο Κύριος δεν θα σας ξεχάσει και δεν θα σας στείλει δοκιμασία πάνω από τις δυνάμεις σας. Σε αυτό μας διαβεβαιώνει ο Άγιος Απόστολος Παύλος, ο οποίος έγραψε: «Πιστός είναι ο Θεός, ο Οποίος δεν θα επιτρέψει να πειρασθείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο» (Α Κορ. 10:13). Επομένως, ηρεμήστε και μην απελπίζεστε. Η νεύρωση είναι μια πνευματική ασθένεια. Ταπεινωθείτε ενώπιον του Θεού και θα νιώσετε καλύτερα!”
Για την ανακούφιση που φέρνει η ταπεινοφροσύνη στον άνθρωπο, διαβάζουμε στον βίο του Αγίου Ιγνατίου Μπριαντσανίνοφ: “Η ανεπιφύλακτη υπακοή και η βαθιά ταπεινοφροσύνη χαρακτήριζαν τη συμπεριφορά του δοκίμου Μπριαντσανίνοφ στο μοναστήρι. Το πρώτο του διακόνημα ορίστηκε στο μαγειρείο. Ο μάγειρας ήταν ένας πρώην δουλοπάροικος. Την ημέρα που μπήκε στο μαγειρείο, έτυχε να πρέπει να πάνε στην αποθήκη για αλεύρι. Ο μάγειρας τού είπε απότομα: «Για έλα, αδελφέ, πήγαινε για αλεύρι!» — και του πέταξε το σακί του αλευριού με τέτοιο τρόπο που γέμισε παντού με λευκή σκόνη. Ο νέος δόκιμος πήρε ταπεινά το σακί και έφυγε. Στην αποθήκη, έχοντας τεντώσει το σακί και με τα δύο χέρια και κρατώντας το με τα δόντια κατόπιν διαταγής του μάγειρα, ώστε να είναι πιο εύκολο να χυθεί το αλεύρι, ένιωσε στην καρδιά του ένα νέο, παράξενο συναίσθημα που δεν είχε ξαναζήσει ποτέ: η ταπεινή του συμπεριφορά, με την εκμηδένιση του αισθήματος της προσβολής, γλύκανε τόσο πολύ την ψυχή του, που θυμόταν αυτό το περιστατικό για όλη του τη ζωή”.
Η πλειονότητα των σύγχρονων ερευνητών συμφωνεί ότι η νεύρωση είναι μια ασθένεια της προσωπικότητας. Ο άνθρωπος δεν αρρωσταίνει ξαφνικά από νεύρωση: αυτή η νόσος έχει τη δική της προπαρασκευαστική περίοδο. Μπορεί κανείς να σχεδιάσει ένα ιδιότυπο πορτρέτο του «δυνητικού» νευρωτικού — ή μάλλον, πρόκειται για μια ολόκληρη γκαλερί τύπων, καθένας από τους οποίους έχει την τάση να μετατρέπει τις λανθάνουσες, κρυφές νοσηρές δυνάμεις σε πραγματικές. Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αυτών των ανθρώπων είναι ο τρόπος σκέψης τους, ο οποίος έχει έναν απόλυτο χαρακτήρα· στις κρίσεις τους διακρίνεται μια έντονη κατηγορηματικότητα, ενώ πολλά από όσα συμβαίνουν δεν έχουν αποχρώσεις γι' αυτούς και βασίζονται στην αντίθεση καλό-κακό.
Η νεύρωση εμφανίζεται συχνότερα ως αποτέλεσμα εσωτερικών συγκρουσιακών διαδικασιών. Οι εξωτερικοί εκλυτικοί παράγοντες και οι περιστάσεις αποτελούν απλώς την "τελευταία σταγόνα" ή τον "μηχανισμό έναρξης" (το έναυσμα) για την ανάπτυξη των νευρωτικών διαταραχών. Σε έναν άνθρωπο με προδιάθεση σε αυτή τη νόσο, αναπτύσσεται μια ιδιότυπη τάση να αντιδρά νευρικά στα γεγονότα. Ορισμένες αιτίες ανησυχίας (συγκρούσεις, στρες) υποχωρούν με την πάροδο του χρόνου και παύουν να είναι επίκαιρες, αλλά σύντομα τη θέση τους παίρνουν άλλες, και η ασθένεια εντείνεται.
Κατά την πορεία της νόσου διακρίνονται: η νευρωτική αντίδραση, η οξεία και η παρατεταμένη νεύρωση, καθώς και η νευρωτική εξέλιξη. Το προτεινόμενο σχήμα επιτρέπει την ανάλυση της πιθανότητας μετάβασης από τον έναν τύπο πορείας στον άλλον (αντίδραση — νεύρωση — εξέλιξη). Οι ασθενείς με τη διάγνωση "νευρωτική εξέλιξη" είναι πρακτικά ανίκανοι προς εργασία και συχνά τους χορηγείται αναπηρία.
Οι νευρώσεις μπορούν να αποδοθούν σε μια παρατεταμένη ανάπτυξη των «παθών» (εννοείται το πάθος με την πατερική σημασία της λέξης, ως αμαρτωλή διάθεση της ψυχής). Στη βαθύτερη βάση της ποικίλης νευρωτικής συμπτωματολογίας βρίσκεται η μείωση της ταπεινοφροσύνης και της αγάπης, και εκεί όπου δεν υπάρχει ούτε το ένα ούτε το άλλο, ωριμάζουν ο εγωισμός, η εχθρότητα, η ανυπομονησία, η ερεθιστικότητα, η μνησικακία, ο φθόνος, ο φόβος κ.λπ.
Ένας ασθενής που έπασχε από μια παρατεταμένη μορφή νεύρωσης ομολόγησε: “Με καταστρέφει ο φθόνος. Μόλις δω ότι ο γείτονας ή ένας γνωστός έχει κάτι καλύτερο, δεν μπορώ να βρω ησυχία, σαν να καίγομαι από μέσα μου”.
Πολλοί νευρωτικοί μιλούν για ψυχική αναλγησία, για κάποιο εσωτερικό κρύο. Ο Όσιος Σεραφείμ του Σαρώφ δίδασκε: “Ο Θεός είναι πυρ που θερμαίνει και αναζωπυρώνει τις καρδιές και τα σπλάχνα. Επομένως, αν αισθανόμαστε στις καρδιές μας ψυχρότητα, η οποία προέρχεται από τον διάβολο (διότι ο διάβολος είναι ψυχρός), ας επικαλεστούμε τον Κύριο, και Εκείνος, όταν έρθει, θα θερμάνει την καρδιά μας με τέλεια αγάπη όχι μόνο προς Αυτόν, αλλά και προς τον πλησίον. Και από τη θερμότητα θα εκδιωχθεί η ψυχρότητα του μισόκαλου”.
Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στους διάφορους φόβους (φοβίες) που προκύπτουν σε σχέση με την ενασχόληση με αποκρυφιστικές πρακτικές. Φαίνεται ότι αυτοί οι φόβοι πληροφορούν τον άνθρωπο για τη δεινή, αμαρτωλή κατάσταση της ψυχής του στην οποία αυτή βρίσκεται. Προς μεγάλη λύπη, στην εποχή μας πάρα πολλοί έχουν γίνει θύματα του αποκρυφισμού. Ως παράδειγμα, παραθέτουμε την ακόλουθη περίπτωση.
Στο ιατρείο προσήλθε η Ν., 38 ετών. Στα νιάτα της έβγαινε με έναν νεαρό και ήθελε να τον παντρευτεί, όμως εκείνος ξαφνικά παντρεύτηκε μια άλλη. Η Ν. υπέφερε πολύ, έκλαιγε συνεχώς και, μετά από συμβουλή φίλων της, αποφάσισε να κάνει «μάγια» (να «δελέασει» με ερωτικό ξόρκι) τον γαμπρό. Της έδωσαν αναλυτικές «οδηγίες», στις οποίες περιλαμβάνονταν ακόμη και προσευχές σε νεκρούς. Σύντομα μετά την εκτέλεση των μαγικών πράξεων, η Ν. ένιωσε έναν τρομερό φόβο και ένα πιεστικό αίσθημα άγχους, αλλά παρ' όλα αυτά κατέφυγε επανειλημμένα στις ίδιες αποκρυφιστικές τελετουργίες. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των σχεδόν είκοσι ετών, η Ν. υποβαλλόταν σε θεραπεία για φοβική νεύρωση από ψυχιάτρους και ψυχοθεραπευτές· η θεραπεία τής προσέφερε μόνο ανεπαίσθητη ανακούφιση. Οι σκέψεις για όσα είχε πράξει την οδήγησαν στην ιδέα της ανάγκης για μετάνοια και στροφή προς τον Θεό. Μετά την πρώτη εξομολόγηση της ζωής της, ένιωσε μια προπολλού ξεχασμένη γαλήνη και χαρά στην ψυχή της.
Ένας άλλος ισχυρός ψυχοτραυματικός και νευρογόνος παράγοντας είναι η σοβαρή ασθένεια. Δυστυχώς, δεν ξέρουν όλοι να δέχονται την ασθένεια με χριστιανικό τρόπο. Η θαρραλέα αποδοχή μιας πάθησης σπάνια συναντάται, καθώς πολύ συχνότερα οι άνθρωποι σε τέτοιες καταστάσεις εμφανίζουν νευρωτικές αντιδράσεις. Έτσι, ο καθηγητής Β. Π. Ζάιτσεφ διακρίνει πέντε τύπους τέτοιων αντιδράσεων στο έμφραγμα του μυοκαρδίου, μεταξύ των οποίων:
- Καρδιοφοβική αντίδραση: Οι ασθενείς φοβούνται «για την καρδιά τους», βιώνουν φόβο για νέο έμφραγμα του μυοκαρδίου και αιφνίδιο θάνατο. Είναι υπερβολικά προσεκτικοί, ιδιαίτερα στις προσπάθειες επέκτασης του προγράμματος φυσικής δραστηριότητας. Η ένταση του φόβου συνοδεύεται από τρέμουλο στο σώμα, αδυναμία, ωχρότητα του δέρματος και ταχυπαλμία.
- Καταθλιπτική αντίδραση: Στην ψυχική κατάσταση κυριαρχούν η κατήφεια, η καταβεβλημένη διάθεση, η απάθεια και η απελπισία.
- Υποχονδριακή αντίδραση: Το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η εμφανής υπερεκτίμηση της σοβαρότητας της κατάστασής τους και η υπερβολική καθήλωση στην κατάσταση της δικής τους υγείας.
- Υστερική αντίδραση: Χαρακτηρίζεται από εγωκεντρισμό, επιδεικτικότητα και την τάση να προσελκύουν την προσοχή των γύρω τους, προκαλώντας τη συμπόνια τους.
- Ανοσογνωσική αντίδραση: Εκφράζεται με την άρνηση της ασθένειας, την αγνόηση των θεραπευτικών συστάσεων και τις σοβαρές παραβιάσεις του ιατρικού προγράμματος.
Κάθε ασθένεια έχει πνευματικές ρίζες, αλλά μερικές φορές είναι αδύνατο να τις αναγνωρίσουμε· η νεύρωση όμως ξεχωρίζει από τις υπόλοιπες παθήσεις επειδή γίνεται ένα είδος ηθικού βαρομέτρου. Η σύνδεσή της με την πνευματική σφαίρα είναι προφανής, και η εμφάνιση αυτής της νόσου ως συνέπεια ψυχικών βασάνων και τύψεων συνείδησης μπορεί να είναι ραγδαία. Ωστόσο, η αμαρτία δημιουργεί μόνο το έδαφος για την εμφάνιση της νεύρωσης, ενώ η ανάπτυξη των νευρωτικών εκδηλώσεων εξαρτάται από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του χαρακτήρα, τις συνθήκες ζωής και ανατροφής, τις νευροφυσιολογικές προϋποθέσεις, καθώς και από διάφορα στρες και άλλες περιστάσεις, πολλές από τις οποίες είναι δύσκολο να ληφθούν υπόψη. Δεν μπορούν όλα να μπουν σε ένα σχήμα, η ζωή είναι πολύ πιο περίπλοκη. Σε έναν άνθρωπο διαμορφώνεται νεύρωση, ενώ σε έναν άλλον η αντίδραση περιορίζεται σε ένα σοκ, χωρίς όμως να εμφανίζεται ασθένεια. Η βαθύτερη ουσία των νευρώσεων είναι ένα μυστήριο, γνωστό μόνο στον Κύριο.
Οι δυσκολίες που σχετίζονται με την αναζήτηση των αιτίων εμφάνισης των νευρώσεων οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι η πλειονότητα των επιστημόνων και των κλινικών προσπάθησαν και προσπαθούν να λύσουν αυτό το περίπλοκο πρόβλημα αυτόνομα, χωρίς την πίστη στον Χριστό. Επιπλέον, η πνευματικότητα του ασθενούς είτε υποκαθίσταται από τη μόρφωση και την πολυμάθεια, είτε δεν λαμβάνεται καθόλου υπόψη και αρνείται, αν και πολλές από τις συνέπειες της πνευματικής βλάβης στον άνθρωπο που πάσχει από νεύρωση έχουν εντοπιστεί, κατά τη γνώμη μας, σωστά. Όμως, μιλώντας για την παθολογία της διαδικασίας της αυτογνωσίας, τον "νευρωτικό" τρόπο σκέψης και τις ιδιαιτερότητες της συναισθηματικής σφαίρας, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε ότι αυτές οι ιδιότητες διαταράχθηκαν πρώτα σε πνευματικό επίπεδο και στη συνέχεια αντανακλάστηκαν στην ψυχική ζωή του ανθρώπου.
Όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω δεν αφορούν μόνο τις νευρώσεις, αλλά και μια ευρεία ομάδα διαταραχών που αποτελούν τη λεγόμενη "ελάσσονα" ψυχιατρική: πρόκειται για τις τονίσεις, δηλαδή τις προνοσηρές διαταραχές του χαρακτήρα, τις επίκτητες ψυχοπάθειες κ.λπ.
Πρέπει να σημειωθεί ότι η κλινική εικόνα των νευρωτικών διαταραχών τα τελευταία 10-15 χρόνια έχει αλλάξει σημαντικά. Έχει γίνει πιο περίπλοκη, μπερδεμένη (όπως, άλλωστε, και οι ψυχές των ανθρώπων που ζητούν βοήθεια), και η πορεία της νόσου πιο παρατεταμένη. Η έλλειψη κατανόησης μεταξύ των ανθρώπων —ακόμη και των πιο κοντινών— αυξάνεται συνεχώς· το να αγγίξει κανείς το μυαλό και την καρδιά του ασθενούς γίνεται, κατά τη γνώμη μας, όλο και πιο δύσκολο. Και αυτό δεν είναι μόνο δική μας παρατήρηση, αλλά και άποψη πολλών συναδέλφων στη δουλειά.
Η νεύρωση, ιδιαίτερα ορισμένες μορφές της, όπως οι επίμονες ιδεοληπτικές καταστάσεις και οι ανθεκτικοί φόβοι, μπορούν να προκύψουν ως αποτέλεσμα δαιμονικής επίδρασης. Διαφορετικά, πώς μπορεί κανείς να ερμηνεύσει, για παράδειγμα, μια ακατανίκητη επιθυμία να πλένει τα χέρια του δεκάδες φορές πριν από το φαγητό ή να μετράει τα κουμπιά στα παλτό των περαστικών που συναντά, κ.λπ.; Την ίδια στιγμή, οι ασθενείς υποφέρουν τρομερά, βασανίζονται από τις καταστάσεις τους, επιβαρύνονται από αυτές, αλλά δεν μπορούν να κάνουν τίποτα για τον εαυτό τους. Άλλωστε, ο ίδιος ο ιατρικός όρος "εμμονή/ιδεοληψία" (Обсессия), που δηλώνει τα ψυχαναγκαστικά φαινόμενα, μεταφράζεται ως "εμμονή/κυρίευση" (Одержимость). Ο Επίσκοπος Βαρνάβας Μπελιάεφ γράφει: “Οι σοφοί αυτού του κόσμου, που δεν αναγνωρίζουν την ύπαρξη των δαιμόνων, δεν μπορούν να εξηγήσουν την προέλευση και τη δράση των έμμονων ιδεών. Αλλά ο χριστιανός, που έρχεται σε άμεση επαφή με τις σκοτεινές δυνάμεις και διεξάγει αγώνα εναντίον τους, μερικές φορές μάλιστα ορατό, δεν μπορεί να αμφιβάλλει για την ύπαρξη των δαιμόνων”.
Ένας ξαφνικός λογισμός, σαν καταιγίδα, ξεσπά πάνω στον άνθρωπο και δεν του δίνει ούτε λεπτό ησυχίας. Αλλά ας υποθέσουμε ότι έχουμε να κάνουμε με έναν έμπειρο ασκητή. Αυτός οπλίζεται με την ισχυρή Ευχή του Ιησού. Και αρχίζει ένας αγώνας, του οποίου το τέλος δεν διαφαίνεται. Ο ασκητής καταλαβαίνει πού βρίσκονται οι δικές του σκέψεις και πού οι ξένοι, δαιμονικοί λογισμοί που σπέρνονται μέσα του. Όμως όλο το αποτέλεσμα βρίσκεται μπροστά. Οι εχθρικοί λογισμοί συχνά τον διαβεβαιώνουν ότι αν ο άνθρωπος δεν υποχωρήσει και δεν συγκατατεθεί σε αυτούς, δεν θα τον αφήσουν ήσυχο. Εκείνος δεν υποχωρεί και συνεχίζει να παρακαλεί τον Θεό για βοήθεια.
Και νά, τη στιγμή που στον άνθρωπο φαίνεται ότι πράγματι, ίσως, αυτός ο αγώνας είναι απελπιστικός, και όταν πλέον παύει να πιστεύει στην πιθανότητα μιας ήρεμης ζωής — εκείνη ακριβώς τη στιγμή οι λογισμοί εξαφανίζονται ξαφνικά... Αυτό σημαίνει ότι ήρθε η χάρη του Θεού προς βοήθεια και οι δαίμονες τράπηκαν σε φυγή. Στην ψυχή του ανθρώπου χύνεται ουράνιο φως· επέρχεται ειρήνη και γαλήνη (πρβλ. Μάρκ. 4:37-40).
Συμπερασματικά, θα θέλαμε να τονίσουμε ότι ο άνθρωπος που πάσχει από νεύρωση δεν είναι ούτε καλύτερος ούτε χειρότερος από τους υπόλοιπους· η ασθένειά του είναι απλώς μια ειδική περίπτωση των συνεπειών της αμαρτίας. Η ανθρώπινη φύση έχει τραυματιστεί από την αμαρτία από την εποχή των προπατόρων μας, επομένως όλοι μας οφείλουμε, ελπίζοντας στη βοήθεια και το έλεος του Κυρίου, να μετανοούμε και να διορθωνόμαστε.
(Συνεχίζεται)
