Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία (μέρος 6ο) - Δημητρίου Αβντέεφ (+2022)

 

Ο μακαριστός Δημήτριος Αβντέεφ στη Μονή των Αρχαγγέλων στην Οδησσό

(συνέχεια από εδώ)

Όταν η ψυχή «τρέμει»

Κάποτε ήρθα αντιμέτωπος με μια αξιοπερίεργη κλινική περίπτωση. Χρειάστηκε να προσφέρω συμβουλευτική σε μια οικογένεια, όπου η μητέρα και ο γιος υπέφεραν από έμμονους φόβους (ιδεοληψίες) για την υγεία τους και επηρέαζαν εναλλάξ ο ένας τον άλλον.

Ο όρος της ιδεοληψίας (εμμονής) ορίζεται ως η εμφάνιση στη συνείδηση μιας σκέψης, μιας αναπαράστασης ή κάποιου φαινομένου, που δεν σχετίζεται εκείνη τη στιγμή με το τρέχον περιεχόμενο της συνείδησης και βιώνεται από τους ασθενείς ως συναισθηματικά δυσάρεστο. Ο έμμονος φόβος κυριαρχεί στις σκέψεις του νευρωτικού, προκαλεί συναισθηματική ένταση και συμβάλλει στην κοινωνική απορρύθμιση του ατόμου στο περιβάλλον του.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης αποκαλύφθηκε ότι η μητέρα του ασθενούς μου υποβαλλόταν για μεγάλο χρονικό διάστημα στο παρελθόν σε θεραπεία από ψυχιάτρους λόγω έμμονων φόβων, ενώ ο ίδιος μεγάλωσε ως ένα πολύ ευαίσθητο και συναισθηματικό αγόρι. Σε ηλικία 18 ετών, εμφάνισε για πρώτη φορά έναν έμμονο φόβο ότι θα αναπτύξει κακοήθη όγκο. Ο ασθενής προσπαθούσε συνεχώς να εξετάζει το σώμα του, μελετούσε ιατρική βιβλιογραφία για θέματα ογκολογίας και ήταν μελαγχολικός και καταβεβλημένος. Παράλληλα, ο νεαρός διευκρίνισε ότι ο φόβος εμφανίστηκε ξαφνικά, αφότου η μητέρα του τού μίλησε για τη δική της παλαιότερη ασθένεια.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, ξύπνησαν ξανά στη μητέρα οι φόβοι για τη δική της υγεία. Πίστεψε ότι είχε λευχαιμία, επειδή ένιωθε ατονία και απάθεια. Μετά από εξέταση σε ογκολόγο, διαπιστώθηκε ότι και οι δύο ήταν υγιείς και σύντομα θεραπεύτηκαν από τη φανταστική ασθένεια, αλλά αργότερα εμφάνισαν φοβίες άλλες δύο φορές. Τη μία φορά αυτό σχετιζόταν με το έμφραγμα της γιαγιάς —οπότε αποφάσισαν ότι έπασχαν από καρδιακά νοσήματα— και την άλλη φοβούνταν μήπως πεθάνουν σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Μάλιστα, ο φόβος εμφανιζόταν αρχικά στον έναν και στη συνέχεια εκδηλωνόταν και στον άλλον.

Υπάρχουν παρόμοιες περιπτώσεις όπου, μετά την εμφάνιση έμμονων φόβων σε ένα μέλος της οικογένειας, αρρώσταιναν και οι υπόλοιποι στο σπίτι. Για παράδειγμα, ο Σ. Ν. Νταβιντένκοφ περιέγραψε έναν ασθενή που υπέφερε από τικ και από τον φόβο μήπως κοκκινίσει ή ιδρώσει. Η αδελφή της μητέρας του υπέφερε από έμμονη ιδέα για την υπερβολική εφίδρωση, μία από τις κόρες της είχε τον φόβο μήπως κοκκινίσει, ενώ η αδελφή του ίδιου του ασθενούς είχε τον φόβο της ανακοπής καρδιάς. Συμβαίνουν κι αυτά…

Η οικογένεια που χρειάστηκε να αναλάβω δεν πίστευε στον Θεό. Όταν ο άνθρωπος δεν έχει πίστη και φόβο Θεού, στη θέση τους μπορεί να «ανθίσουν» άλλοι φόβοι — νοσηροί, παράλογοι και έμμονοι. Η ψυχή από τη φύση της είναι χριστιανή, γι' αυτό, όταν ζει σε ένα περιβάλλον χωρίς πνευματικότητα, θλίβεται και «τρέμει» με το παραμικρό.

Γεροντική μελαγχολία 

(για την ψυχολογία της γήρανσης)

«Στη μητέρα μου διέγνωσαν "γεροντική μελαγχολία". Σας παρακαλώ, πείτε μου για αυτή την ασθένεια.»

Η γεροντική μελαγχολία είναι μια νόσος που μπορεί να εμφανιστεί στην τρίτη ηλικία. Ήδη από την ονομασία της μπορεί κανείς να καταλάβει ότι η βάση της συγκεκριμένης παθολογίας είναι η νοσηρή καταθλιπτική διάθεση. Τα κυρίαρχα συμπτώματα της γεροντικής μελαγχολίας είναι το άγχος και η θλίψη, τα οποία εκδηλώνονται σε διαφορετικούς βαθμούς έντασης.

Συνήθως, αυτή η πάθηση αναπτύσσεται σταδιακά. Η αρχική περίοδος διαρκεί περίπου 2-3 μήνες, κατά την οποία γίνονται αισθητά τα λεγόμενα προειδοποιητικά σημάδια: επιδεινώνεται ο ύπνος, εμφανίζονται κόπωση και αδυναμία, ενώ μειώνεται η μνήμη.

Στους παράγοντες που πυροδοτούν τη νόσο περιλαμβάνονται οι χαρακτηριστικές για αυτή την ηλικία αλλαγές στην κοινωνική θέση και την οικονομική κατάσταση, η απώλεια του ή της συζύγου, η αναγκαστική μετακόμιση, καθώς και οι συγκρούσεις με τα παιδιά. Πολλοί ηλικιωμένοι ανησυχούν για την πολιτική και οικονομική αστάθεια της εποχής μας, η οποία χαρακτηρίζεται από τοπικούς πολέμους, κατάρρευση του εθνικού νομίσματος με επακόλουθη απώλεια των οικονομιών μιας ζωής, καθώς και από πολλές άλλες συνθήκες.

Μια παλιά γαλλική παροιμία λέει: «Ο καθένας γερνάει έτσι όπως έζησε». Αυτά τα λόγια κρύβουν ένα βαθύ νόημα. Το σώμα γερνάει με κάθε χρόνο που περνάει, αλλά η ψυχή... Η ψυχή είναι άυλη, και αν παραμένει κοντά στον Θεό, τότε στα γηρατειά φέρνει καλούς καρπούς. Ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, μιλώντας για τα στάδια της ενάρετης χριστιανικής ζωής, περιγράφει έτσι την ώριμη ηλικία: «Είναι η εποχή που η εσωτερική πάλη καταλαγιάζει και ο άνθρωπος αρχίζει να γεύεται την ηρεμία και τη γλυκύτητα των πνευματικών αγαθών που έχει συγκεντρώσει. Ο γεωργός που μετά τον θερισμό γεύεται τους καρπούς των κόπων του, καθώς και το ζυμάρι που έχει προζυμωθεί, φουσκώσει και διαμορφωθεί πλήρως —αυτές είναι οι εικόνες της τέλειας ηλικίας. Ο Σοφός Σειράχ περιγράφει τη δράση της σοφίας, πώς στην αρχή δοκιμάζει τον εκλεκτό της, και μετά επιστρέφει σε αυτόν, τον χαροποιεί και του αποκαλύπτει τα μυστικά της (Σοφ. Σειρ. 4:17 κ.εξ.). Αυτό το τελευταίο είναι το γνώρισμα της πνευματικής ωριμότητας. Σε έναν τέτοιο άνθρωπο αποδίδουμε σταθερότητα, σοβαρότητα, ακλόνητο φρόνημα και εμπειρία».

Ο ιερέας και ιατρός π. Βαλεντίνος Ζόχοφ γράφει για τον ώριμο χριστιανό: «Μπροστά μας δεν έχουμε έναν γέροντα με την έννοια του ηλικιωμένου, αλλά έναν "στάρετς" (πνευματικό οδηγό) που εμπνέει αίσθημα σεβασμού. Τέτοιους χριστιανούς, με πρόσωπο που θυμίζει αγιογραφία, μπορεί να συναντήσει κανείς κυρίως ανάμεσα στους ορθοδόξους. Αυτή η πνευματική ευπρέπεια δεν έρχεται από μόνη της, αλλά είναι το αποτέλεσμα των πνευματικών τους αγώνων και των θλίψεων που υπέμειναν με υπομονή».

Ένας παλιός μου φίλος μού έλεγε ότι έψαχνε για καιρό την Αλήθεια, συλλογιζόμενος την αιώνια ζωή, αλλά εδραιώθηκε οριστικά στην Ορθοδοξία όταν διασταυρώθηκε το βλέμμα του με μια ηλικιωμένη γυναίκα που επέστρεφε από την εκκλησία. «Πόση απλότητα, σεμνότητα και ευγένεια υπήρχε στην εμφάνιση και στο περπάτημά της... Και στα μάτια της υπήρχε τόση καλοσύνη!» θυμόταν ο ίδιος.

Ίσως πολλοί ορθόδοξοι γνωρίζουν αυτό το συγκινητικό αίσθημα ευλάβειας που νιώθει κανείς όταν επικοινωνεί με έναν έμπειρο γέροντα, έναν πνευματικό. Μετά από τέτοιες συναντήσεις, η καρδιά γεμίζει με γλυκύτητα, ειρήνη και γαλήνη. Ωστόσο, η πλειονότητα των σημερινών ηλικιωμένων είναι παιδιά των δεκαετιών του '30 και του '40 (σ.τ.μ. ο Αβντέεφ γράφει το έργο τη δεκαετία του '90 και αναφέρεται στη Ρωσία). Χρόνο με τον χρόνο, δεκαετία τη δεκαετία, καλλιεργούνταν στις ψυχές τους η αθεϊστική «τάξη πραγμάτων». Το Κόμμα και η Κομσομόλ (Κομμουνιστική Νεολαία) τους μάζευαν γύρω από τις δικές τους «αξίες». Επανεκτιμώντας τη ζωή τους με το πέρασμα του χρόνου, ιδιαίτερα τα τελευταία έτη, κάποιοι από αυτούς ήρθαν στην εκκλησία, μετανόησαν και βρήκαν τον Θεό. Άλλοι, όμως, παραμένουν αιχμάλωτοι των «ιδανικών» της νιότης τους, σπαταλώντας τον χρόνο και τις δυνάμεις τους που φθίνουν σε διαδηλώσεις, κατηγορώντας την πολιτική εξουσία, γεμάτοι πικρία και απογοήτευση.

Η ακηδία (κατάθλιψη) γίνεται γι' αυτούς τόσο φυσική όσο η αναπνοή. Και βέβαια, από ανθρώπινη πλευρά μπορείς να τους καταλάβεις: η ζωή πέρασε και η δικαιοσύνη δεν βρέθηκε ποτέ. Τα αξιώματα και τα επιτεύγματα ανήκουν στο παρελθόν, τα χρήματα έχασαν την αξία τους λόγω των μεταρρυθμίσεων. Η ψυχή ανησυχεί· η αίσθηση της επερχόμενης αδυναμίας, ο φόβος και η πικρία της πραγματικής ή φανταστικής μοναξιάς της στερούν την ειρήνη. Συμβαίνει, μάλιστα, κάποιοι από αυτούς τους ηλικιωμένους να βάζουν τέλος στη ζωή τους.

Αξιοσημείωτη είναι η εξής παρατήρηση: στα γηρατειά απογυμνώνεται ο πυρήνας της προσωπικότητας. Για παράδειγμα, ένας καλοσυνάτος άνθρωπος δεν αλλάζει την καλοσύνη του, ένας ευαίσθητος μπορεί να γίνει υπερβολικά συναισθηματικός και πράος, ενώ ένας φιλάργυρος μπορεί να μετατραπεί σε σπαγκοραμμένο κ.λπ.

Στη μητέρα σας θα συνιστούσα να παρακολουθείται τακτικά από έναν ψυχίατρο. Εάν είναι πιστός άνθρωπος, θα ήταν καλό να συναντηθεί με τον πνευματικό της ή τον ιερέα στον οποίο εξομολογείται. Εξηγήστε στον ιερέα τη φύση της ασθένειας της μητέρας σας, ώστε να διαμορφώσει την κατάλληλη στρατηγική για την πνευματική της καθοδήγηση, και ζητήστε τις προσευχές του…

Όταν το παιδί δεν κοιμάται καλά

«Το παιδί μας είναι 4 ετών. Δεν κοιμάται καλά το βράδυ, στριφογυρίζει, τρίζει τα δόντια του στον ύπνο του, ξυπνάει και έρχεται από το κρεβατάκι του στο δικό μας. Τι πρέπει να κάνουμε;»

Οι λόγοι για τους οποίους ένα παιδί δεν κοιμάται καλά μπορεί να είναι πολλοί. Πρέπει να δώσετε προσοχή στις εξής συνθήκες: είναι το παιδί σας υγιές, περνάει αρκετό χρόνο στον καθαρό αέρα, μήπως υπερδιεγείρεται κατά τη διάρκεια των παιχνιδιών, μήπως φοβάται το σκοτάδι, είναι άνετο το κρεβάτι του κ.λπ. Εάν πηγαίνει σε παιδικό σταθμό, είναι σημαντικό να μάθετε πώς είναι οι σχέσεις του με τους συνομιλήκους του και με τη νηπιαγωγό. Όλες αυτές οι συνθήκες είναι πολύ σημαντικές.

Συμβαίνει επίσης το παιδί να κοιμάται βαθιά κατά τη διάρκεια της ημέρας και, ως εκ τούτου, να κοιμάται χειρότερα τη νύχτα. Η μέση διάρκεια ύπνου για ένα παιδί τριών έως τεσσάρων ετών είναι 10-11 ώρες. Πολλά παιδιά σε αυτή την ηλικία δεν χρειάζονται τον μεσημεριανό ύπνο. Εάν το παιδί κοιμηθεί το μεσημέρι, το μεσοδιάστημα μεταξύ του μεσημεριανού και του νυχτερινού ύπνου θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 3-3,5 ώρες.

Όσον αφορά τις συστάσεις, πρώτα απ' όλα θα επισημάνω την ανάγκη να τηρείται ένα σταθερό ημερήσιο πρόγραμμα. Το παιδί πρέπει να πέφτει για ύπνο συγκεκριμένες ώρες. Για λίγη ώρα πρέπει να μείνετε δίπλα του, να το σταυρώσετε και να το ευλογήσετε για τον επερχόμενο ύπνο. Μιλήστε του σιγανά, στοργικά και ήρεμα. Μπορεί να μην θέλει να αποχωριστεί εσάς, νιώθοντας έναν υποσυνείδητο φόβο μήπως χάσει τους γονείς του ή μείνει μόνο του. Αγκαλιάστε το, φιλήστε το, φτιάξτε του μια ζεστή και άνετη «φωλιά» και επιτρέψτε του να πάρει μαζί του στο κρεβάτι το αγαπημένο του παιχνίδι. Εάν κατά τη διάρκεια της ημέρας υπήρξαν παρεξηγήσεις ή αν τιμωρήσατε το παιδί, πρέπει να του εξηγήσετε γιατί τιμωρήθηκε και να τα συγχωρήσετε όλα. Με λίγα λόγια, μέχρι το βράδυ η κατάσταση πρέπει να έχει εξομαλυνθεί.

Και να θυμάστε: τον υγιή, βαθύ ύπνο τον χαρίζει ο Κύριος. Οι ορθόδοξοι γονείς μαθαίνουν στα παιδιά τους την προσευχή και το σημείο του σταυρού, και το μικρό παιδί δεν θα πέσει για ύπνο αν δεν σταυρωθεί. Γνωρίζει ότι είναι προστατευμένο, ότι δεν είναι μόνο του: μαζί του είναι ο Κύριος, η Υπεραγία Θεοτόκος, ο φύλακας άγγελός του· η χορεία των αγίων προσεύχεται γι' αυτό, για τη μαμά, τον μπαμπά και για όλους τους ορθόδοξους χριστιανούς. Το παιδί εκκλησιάζεται και κοινωνεί των Αχράντων του Χριστού Μυστηρίων. Οι γονείς του είναι στεφανωμένοι με θρησκευτικό γάμο· το σπίτι του είναι αγιασμένο στο όνομα της Αγίας Τριάδας· στο δωμάτιό του υπάρχει εσταυρωμένος, εικόνες και καντηλάκι. Μαζί με το νήπιο είναι η ευλογία του Θεού και των γονέων, και στο στήθος του φοράει τον βαπτιστικό του σταυρό, τον οποίο δεν αποχωρίζεται ποτέ. Αυτός είναι ο εσωτερικός και εξωτερικός κόσμος ενός παιδιού από ορθόδοξη οικογένεια.

Ρωτάτε τι πρέπει να κάνετε αν το παιδί έρχεται στους γονείς του τη νύχτα. Πρώτα απ' όλα, πρέπει να είστε ήρεμοι. Μπορείτε να του προτείνετε να πάει στην τουαλέτα και μετά αποφασίζετε: είτε μένει μαζί σας μέχρι το πρωί, είτε το μεταφέρετε πίσω στη θέση του. Και στο εξής, να ενεργείτε πάντα με έναν και μοναδικό τρόπο.

Στους ναούς υπάρχουν προς πώληση ακουστικές κασέτες (ή CD/ψηφιακά αρχεία) με καταγραφές βίων αγίων, διασκευασμένων για μικρά παιδιά. Εάν υπάρχει αντίστοιχη συσκευή στο σπίτι, είναι καλό να βάζετε στο παιδί να ακούει αυτές τις ψυχοωφελείς ηχογραφήσεις. Αν όμως ο ύπνος του δεν βελτιωθεί, τότε ελάτε για μια εξέταση σε εμένα ή σε κάποιον άλλον ειδικό.

Σύνδρομο άγχους

«Ο γιατρός μού είπε ότι έχω βλαστική-αγγειακή δυστονία. Τι είδους ασθένεια είναι αυτή, από τι προκαλείται και πώς θεραπεύεται;»

Πολύ συχνά απευθύνονται στον γιατρό άνθρωποι που υποφέρουν από μια διαδεδομένη στις μέρες μας πάθηση, η οποία ονομάζεται «νευροκυκλοφορική δυστονία» (NCD) ή αλλιώς — βλαστική-αγγειακή δυστονία (VSD).

Στη βάση αυτής της παθολογικής κατάστασης βρίσκεται η υπερβολική καταπόνηση του κεντρικού νευρικού συστήματος, η οποία προκαλεί διαταραχή στη ρύθμιση του αγγειακού συστήματος, επιδείνωση της αιμάτωσης των οργάνων και των ιστών, τροφικές διαταραχές, καθώς και μείωση της βατότητας των μικροαγγείων. Στην ειδική βιβλιογραφία, η παθολογία αυτή είναι γνωστή και με μια άλλη ονομασία — «σύνδρομο άγχους».

Στην κύρια αιτία, η οποία είναι η νευρική υπερκόπωση (στρες), συχνά προστίθενται και άλλοι παράγοντες κινδύνου. Μεταξύ αυτών είναι οι χρόνιες εστιακές λοιμώξεις (αμυγδαλίτιδα, ιγμορίτιδα, τερηδονισμένα δόντια), οι τραυματισμοί στο κεφάλι, καθώς και οι συνέπειες οξείας ή χρόνιας τοξικότητας (πρωτίστως από το αλκοόλ και, στις μέρες μας, από τα ναρκωτικά). Τα συμπτώματα της πάθησης σχετίζονται κυρίως με τη διαταραχή της λειτουργίας της μίας ή της άλλης αυτόνομης (βλαστικής) διαδικασίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι πονοκέφαλοι, οι ζαλάδες, η αδυναμία, η κόπωση, η υπερβολική εφίδρωση, η ευαισθησία στο κρύο, η ευαισθησία στις αλλαγές του καιρού, η αστάθεια της αρτηριακής πίεσης, οι διαταραχές του ύπνου και άλλα.

Οι πιο απειλητικές επιπλοκές αυτής της ασθένειας είναι η υπέρταση, η αθηροσκλήρωση με ισχαιμική νόσο της καρδιάς, καθώς και η δυστροφία με σημάδια πρόωρης γήρανσης.

Η νευροκυκλοφορική δυστονία (NCD) αναπτύσσεται συχνά σε άτομα που είναι, κατά κάποιον τρόπο, «κολλημένα» με την υγεία τους. Οι γιατροί γνωρίζουν καλά τον όρο «υποχονδρία», ο οποίος σημαίνει τη σταθερή καθήλωση του ανθρώπου στην κατάσταση της υγείας του και, ορισμένες φορές, την υπερεκτίμηση της σοβαρότητας της κατάστασής του. Ανάμεσα λοιπόν σε όσους υποφέρουν από αυτή την πάθηση υπάρχουν πολλοί υποχονδριακοί, αν και, φυσικά, δεν μπορούν όλα τα περιστατικά να μπουν σε ένα κοινό καλούπι.

Αναμφίβολα, οφείλει κανείς να συμπεριφέρεται στον εαυτό του με σύνεση και να προστατεύει την υγεία του, καθώς αυτή αποτελεί δώρο Θεού. Μόνο ό,τι είναι υπερβολικό βλάπτει.

Η θεραπεία της νευροκυκλοφορικής δυστονίας είναι δύσκολη. Η κύρια έμφαση δίνεται στην αλλαγή του τρόπου ζωής του ανθρώπου. Θα έλεγα ότι το βασικό φάρμακο σε αυτή τη δοκιμασία πρέπει να είναι η απόκτηση της ψυχικής ειρήνης. Και ως γνωστόν, ειρήνη στην ψυχή χωρίς τη χάρη του Θεού δεν μπορεί να υπάρξει. Το ειρηνικό πνεύμα και η καθαρή συνείδηση, σε συνδυασμό με τη λογική νηστεία, τη σωματική εργασία και τη θωράκιση (σκληραγώγηση) του οργανισμού, αποτελούν τα συστατικά της ανάρρωσης.

Φυσικά, θα πρέπει να αναζητηθεί και η βοήθεια ενός ειδικού, αλλά επαναλαμβάνω: τα φάρμακα σε αυτή την ασθένεια παίζουν μόνο βοηθητικό ρόλο.

Μια αξιομνημόνευτη περίπτωση

Αυτή η ιστορία καταγράφηκε από εμένα σύμφωνα με τα λόγια ενός ασθενούς: «Γεννήθηκα στη Μόσχα, βαπτίστηκα σε νηπιακή ηλικία, αλλά δεν είχα μάθει να εκκλησιάζομαι. Μεγάλωσα ως ένα υγιές, ζωηρό αγόρι, στο σχολείο τα έπιανα όλα στον αέρα και ήμουν πάντα καλός μαθητής. Εισήχθηκα στο πανεπιστήμιο, στο οικονομικό τμήμα. Στη σχολή, νιώθοντας ελεύθερος, βούτηξα με τα μούτρα στην αμαρτία, κάτι που τότε μου φαινόταν εντελώς φυσιολογικό. Στο τέλος του τέταρτου έτους, έγινα ξαφνικά υπερβολικά ομιλητικός, γεμάτος ενέργεια, και δεν μπορούσα να καθίσω στο ίδιο μέρος ούτε για λίγα λεπτά. Κοιμόμουν 2-3 ώρες το εικοσιτετράωρο και έχασα απότομα βάρος. Μετά από έναν μήνα αυτή η κατάσταση κάπως υποχώρησε από μόνη της, ίσως επειδή έπαιρνα κάποια ηρεμιστικά φάρμακα. Ωστόσο, μέχρι το φθινόπωρο του ίδιου έτους, όλα επανήλθαν, αλλά με την ακριβώς αντίθετη μορφή: εμφάνισα κατάθλιψη και δεν ήθελα να ζω. Μετά από επίμονη παράκληση των γονιών μου, επισκέφθηκα έναν ψυχίατρο και σύντομα μου διέγνωσαν "μανιοκαταθλιπτική ψύχωση". Μου έγραψαν πολλά φάρμακα, τα οποία έπρεπε να παίρνω σχεδόν αδιάκοπα. Με βάραινε τρομερά το στίγμα του "τρελού" και φοβόμουν μήπως μάθουν οι φίλοι και οι γνωστοί μου για την ψυχική μου ασθένεια. Περίπου εκείνη την περίοδο πέρασα για πρώτη φορά το κατώφλι της εκκλησίας. Η ασθένεια ήταν αυτή που με οδήγησε στον Θεό. Ο ιερέας, στον οποίο έτυχε να εξομολογηθώ για πρώτη φορά στη ζωή μου, μου έγινε αμέσως πολύ οικείος. Άρχισα να παρακολουθώ τις εκκλησιαστικές ακολουθίες και να κοινωνώ. Όλα μου άρεσαν στον ναό: η ψαλμωδία, ο διάκοσμος, τα πρόσωπα των πιστών... Το συναίσθημα ήταν σαν να επέστρεψα στο πατρικό μου σπίτι μετά από έναν μακρύ αποχωρισμό. Αλλά μετά "παρασύρθηκα" από την καθημερινότητα, η κατάσταση της υγείας μου έγινε "υποφερτή" και άρχισα να πηγαίνω πιο αραιά στην εκκλησία και στην εξομολόγηση, μέχρι που τελικά απομακρύνθηκα εντελώς από την Εκκλησία. Τελείωσα το πανεπιστήμιο. Οι κρίσεις της ασθένειας εμφανίστηκαν άλλες δύο φορές. Έπαιρνα τα χάπια που μου έγραφε ο ψυχίατρος... Και νά που ένα βράδυ χτύπησε το τηλέφωνο. Σηκώνω το ακουστικό και δεν πιστεύω στα αυτιά μου — τηλεφωνούσε ο παπάς. Αλλά πού βρήκε τον αριθμό του τηλεφώνου μου; Αφού δεν ήξερε ούτε το επίθετό μου, ούτε τη διεύθυνσή μου, παρά μόνο το μικρό μου όνομα! Σύντομα η έκπληξη έδωσε τη θέση της σε ένα τέτοιο συναίσθημα ζεστασιάς και γαλήνης στην ψυχή μου, που δεν περιγράφεται με λόγια. Ένιωσα τα δάκρυα να κυλούν, ενώ στο μυαλό μου περνούσαν σκέψεις με ταχύτητα καλειδοσκοπίου: "Κύριε! Πώς μπόρεσα να Σε εγκαταλείψω; Γιατί σταμάτησα να πηγαίνω στην εκκλησία;". Ένιωσα απίστευτη ντροπή. Αλλά αυτά ήταν μόνο τα δικά μου συναισθήματα. Ο ιερέας με ρώτησε αν ήμουν άρρωστος και αν χρειαζόμουν τη βοήθειά του. Μου είπε μερικά ακόμα απλά και ζεστά λόγια, με ευλόγησε και με αποχαιρέτησε. Φαντάζεστε; Δεν με έψεξε για τίποτα, αλλά αντιθέτως, ήταν τόσο καλός και εγκάρδιος. Δεν κοιμήθηκα σχεδόν καθόλου εκείνο το βράδυ, σκέφτηκα πολλά πράγματα. Κοιτάζοντας τις εικόνες, προσευχόμουν, έκλαιγα και ζητούσα συγχώρεση από τον Κύριο. Προς το πρωί, μου ήρθε η σκέψη ότι έπρεπε να επιστρέψω στην Εκκλησία και να κάνω μια βαθιά μετάνοια. Είχα διαβάσει κάπου ότι μια τέτοια εξομολόγηση ονομάζεται "γενική" — για όλη τη ζωή. Ο Κύριος με αξίωσε να κάνω μια τέτοια εξομολόγηση. Δεν θα περιγράψω την ψυχική μου κατάσταση εκείνη τη στιγμή, θα πω μόνο ότι ένιωσα σαν να έπεσε ένας τεράστιος βράχος από την ψυχή μου. Και... η ασθένεια υποχώρησε. Για αρκετά χρόνια ήμουν πρακτικά υγιής. Οι γιατροί απορούσαν και σήκωναν τα χέρια ψηλά: "Πώς είναι δυνατόν να συμβαίνει αυτό;". Στη συνέχεια χρειάστηκε να ξαναζητήσω τη βοήθεια ψυχιάτρων, αλλά η οξύτητα των εκδηλώσεων της νόσου δεν ήταν πλέον όπως παλιά. Η μετάνοια είναι ένα μεγάλο αγαθό που μας δωρήθηκε από τον Κύριο. Δόξα τω Θεώ πάντων ένεκεν!"

Στα χρόνια της θητείας μου ως γιατρός, όπως και πολλοί άλλοι ορθόδοξοι συνάδελφοί μου, συνάντησα θαυμαστές, ολοζώντανες περιπτώσεις της βοήθειας του Θεού στους ανθρώπους. Ο Κύριος, η Υπεραγία Μητέρα Του και οι άγιοι του Θεού, ανάλογα με την πίστη των πασχόντων, παρέχουν πλούσια τη θεραπευτική τους συνδρομή. Ουσιαστικά, κάθε περίπτωση θεραπείας αποτελεί ένα μεγάλο έλεος του Θεού. Μόνο ως θαύμα και τίποτα λιγότερο μπορεί να χαρακτηριστεί η υπερνίκηση των αμαρτωλών παθών, όταν, για παράδειγμα, ένας πόρνος αρχίζει να ζει μια ζωή αγνότητας, ή ένας μεθύστακας και ένας ναρκομανής αποκτούν βαθιά πίστη και εντάσσονται στη ζωή της Εκκλησίας. Πολλές φορές έχω υπάρξει μάρτυρας του πώς η μετάνοια μιας μητέρας οδήγησε στην ανάρρωση ή ακόμα και στη θαυμαστή διάσωση της ζωής του παιδιού της. Στα χρόνια της ιατρικής μου πρακτικής συνάντησα πλήθος περιπτώσεων θεραπείας από ανίατες, με τα ιατρικά δεδομένα, παθήσεις και βαρύτατες ασθένειες. Το παράδειγμα που προαναφέρθηκε είναι ένα από τα πολλά παρόμοια. Θαυμαστά τα έργα Σου, Κύριε!

«Η μεγάλη προσομοιώτρια»

Ο όρος «υστερία» προέρχεται από την ελληνική λέξη «υστέρα» [=μήτρα]. Την εποχή των πρώτων περιγραφών αυτής της ψυχικής πάθησης, πίστευαν ότι από υστερία υποφέρουν μόνο οι γυναίκες (αν και, όπως αποδείχθηκε αργότερα, προσβάλλει και τους άνδρες).

Οι πρώτες αναφορές στην υστερία χάνονται στα βάθη των αιώνων. Γι' αυτήν είχαν γράψει ο Ιπποκράτης και ο Αβικέννας. Σε μεταγενέστερες εποχές, την υστερία μελέτησαν διακεκριμένοι επιστήμονες και ψυχίατροι, όπως ο Ζαν-Μαρτέν Σαρκό, ο Πιέρ Ζανέ και πολλοί άλλοι. Ιδιαίτερη προσοχή έδωσαν στην υστερία οι ψυχαναλυτές. Ωστόσο, η προσέγγιση στη μελέτη της υστερίας παρέμενε για μεγάλο διάστημα μονομερής. Σχεδόν καθόλου δεν συναντούσε κανείς πνευματικά και ηθικά σχόλια πάνω σε αυτό το θέμα.

Λοιπόν, η υστερία. Η πνευματική αξιολόγηση αυτής της ψυχοπαθολογικής κατάστασης μπορεί να παρουσιαστεί ως μια τάση του ατόμου να επιδεικνύει τον εαυτό του. Στις υστερικές προσωπικότητες είναι εύκολο να παρατηρήσει κανείς μια συναισθηματική αστάθεια, η οποία εκδηλώνεται με έντονες και απότομες εναλλαγές της διάθεσης. Ο λόγος αυτών των ανθρώπων είναι γεμάτος εικόνες, ενώ χαρακτηριστική είναι η συχνή υπερβολή των πραγματικών γεγονότων. Οι εκφράσεις του προσώπου τους είναι έντονες, ενίοτε θεατρικές. Στη συμπεριφορά τους διακρίνεται μια τάση για πόζα και ένας έντονος αυτοθαυμασμός. Ο υστερικός διψά για προσοχή προς το πρόσωπό του και βιώνει βαριά την έλλειψή της. Χαρακτηριστική για τον υστερικό είναι η επιθυμία να φαίνεται κάτι περισσότερο από αυτό που είναι στην πραγματικότητα.

Σύμφωνα με την άποψη του γνωστού Ρώσου ψυχιάτρου, καθηγητή Π. Μπ. Γκανούσκιν, στη συμπεριφορά των υστερικών κυριαρχεί πάντα η αφύσικη στάση και η ψευτιά. «Κάθε πράξη, κάθε χειρονομία, κάθε κίνηση είναι υπολογισμένη για τον θεατή και για τη δημιουργία εντύπωσης. Θέλουν οπωσδήποτε να είναι πρωτότυποι και δεν αρνούνται κανένα μέσο προκειμένου να τραβήξουν την προσοχή πάνω τους».

«Ο υστερικός, ενώ αντιλαμβάνεται κάτι με εξαιρετικά λεπτό και οξύ τρόπο, παραμένει αναίσθητος σε κάτι άλλο», έγραφε ο Π. Μπ. Γκανούσκιν. «Καλοί και πράοι σε μια περίπτωση, επιδεικνύουν πλήρη αδιαφορία και εγωισμό σε μια άλλη».

Η καθηγήτρια Γ. Ε. Σούχαρεβα σημείωνε ότι ήδη από τη μικρή ηλικία, οι υστερικές προσωπικότητες παρουσίαζαν δυσκολίες όσον αφορά την ανατροφή τους. Είναι πολύ κυκλοθυμικές, ανυπάκουες, τους αρέσει να έχουν ηγετικό ρόλο και εκδηλώνουν επιθετικότητα αν δεν τα καταφέρουν. Σημειώνεται, επίσης, μεγάλη αστάθεια στη διάθεσή τους.

Όταν πηγαίνουν στο σχολείο, αυτά τα παιδιά δυσκολεύονται να ενταχθούν στο σύνολο, καθώς δεν ξέρουν πώς να συνδυάζουν τα δικά τους συμφέροντα με τα συμφέροντα των άλλων, επιδιώκουν πάντα να έχουν την πρώτη θέση και δεν ανέχονται να επαινείται κάποιος άλλος παρουσία τους.

Με καλή ευφυΐα τα πηγαίνουν αρκετά καλά στο σχολείο, αλλά οι γνώσεις τους είναι επιφανειακές και τα ενδιαφέροντά τους άστατα.

Η αυξημένη ευερεθιστότητα και η τάση για ψεύδος καθιστούν αυτούς τους εφήβους πιο δύσκολους όσον αφορά την ανατροφή τους. Ωστόσο, όταν επιτυγχάνεται να βρεθεί μια δραστηριότητα που να ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντά τους, η κατάστασή τους βελτιώνεται σημαντικά.

Η αυξημένη αστάθεια (μεταβλητότητα), η διαρκής επιθυμία να προβληθούν, να φαίνονται καλύτεροι απ' ό,τι είναι στην πραγματικότητα και η αναντιστοιχία ανάμεσα στο επιθυμητό και το πραγματικό, αποτελούν πηγές συγκρουσιακών βιωμάτων. Σε κάθε αποτυχία της ζωής, τα υστερικά παιδιά αντιδρούν συχνά με ακατάλληλους τρόπους, στο πλαίσιο των οποίων παρατηρούνται τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της υστερίας.

Θα δώσω ένα παράδειγμα. Το παιδί ζητάει ένα ζαχαρωτό (ή ένα παιχνίδι κ.λπ.) και η μητέρα του αρνείται αυτό το αίτημα. Τότε το μικρό πέφτει στο πάτωμα, ουρλιάζει, σφαδάζει και συνεχίζει να ζητάει επίμονα γλυκά. Η τρομαγμένη μητέρα δίνει συχνά στο παιδί που ουρλιάζει μια χούφτα καραμέλες, προκειμένου να ηρεμήσει. Εδώ ταιριάζει απόλυτα η παροιμία «όπως μάθεις το παιδί σου». Το ευχαριστημένο μικρό καταβροχθίζει τα ζαχαρωτά και ξεχνάει εντελώς τη «θλίψη» του. Τι σήμαινε όλο αυτό; Πρόκειται για μια τυπική υστερική αντίδραση. Προς το παρόν παιδική, αρκετά άκομψη και απροκάλυπτη. Πώς ενήργησε όμως η μητέρα; Ικανοποιώντας την επιθυμία του παιδιού, σταθεροποίησε αυτού του είδους την αντίδραση. Και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι το παιδί θα χρησιμοποιήσει αυτή την αντίδραση πολλές φορές ακόμα στο μέλλον, επειδή του έφερε αυτό που ήθελε και είχε το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Εμείς, οι γονείς, μερικές φορές ενθαρρύνουμε και οι ίδιοι ασυνείδητα τα στοιχεία επίδειξης στα παιδιά, υπερεπαινώντας τα, επιτρέποντάς τους να παρεμβαίνουν στις συζητήσεις των ενηλίκων, να διακόπτουν τον συνομιλητή κ.λπ. Το παιδί το αντιλαμβάνεται αυτό και σύντομα αρχίζει να κάνει τα πάντα για επίδειξη: να απαγγέλλει ποιήματα, να χορεύει, να τραγουδάει, να παίζει. Οι ενήλικες, κατά κανόνα, συγκινούνται, χαμογελούν πλατιά, επαινούν και φιλούν το παιδί, χωρίς να σκέφτονται καθόλου ότι η συμπεριφορά του είναι ξεκάθαρα επιδεικτική. Όλο αυτό επιτείνεται και από το γεγονός ότι στις σημερινές οικογένειες υπάρχουν ένα, το πολύ δύο παιδιά, τα οποία φυσικά γίνονται το «κέντρο του σύμπαντος» για τους γονείς.

Στο παρελθόν, στην πατριαρχική ρωσική οικογένεια, η οποία ήταν κατά κανόνα πολυτεκνική, κανείς στο τραπέζι δεν τολμούσε να βάλει το κουτάλι του στην κατσαρόλα με τη σούπα πριν από τον πατέρα. Τώρα η κατάσταση είναι διαφορετική. Μερικές φορές όλη η οικογένεια τρέχει με κουτάλια, πιρούνια και τηγάνια γύρω από το παιδί της, θέλοντας να το ταΐσει όσο το δυνατόν πιο νόστιμα και άφθονα και να του κάνει όλα τα χατίρια. Και μετά αναρωτιόμαστε για τον εγωισμό και την υπερβολική υπερηφάνεια του «νεοσσού που έβγαλε φτερά».

Καθημερινά παραδείγματα σαν αυτά υπάρχουν αμέτρητα. Δεν έχουν τελειωμό. Ουσιαστικά, ολόκληρος ο τρόπος ζωής του σύγχρονου ανθρώπου, από τον παιδικό σταθμό μέχρι τη σύνταξη, τον διδάσκει να είναι υστερικός. Φυσικά, ο καθένας προσλαμβάνει αυτά τα «μαθήματα» με διαφορετικό τρόπο. Όλα εξαρτώνται από την ανατροφή και την κοσμοθεωρία του ανθρώπου.

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, το κύριο χαρακτηριστικό των υστερικών προσωπικοτήτων έγκειται στη διαρκή επιδίωξη να τραβούν την προσοχή των γύρω τους. Στις πράξεις τους διακρίνεται μια έντονη επιτήδευση, έλλειψη φυσικότητας και ανειλικρίνεια. Προκειμένου να κερδίσουν την καθολική προσοχή, δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν κανένα μέσο, καταφεύγουν σε κάθε είδους τεχνάσματα και μερικές φορές φτάνουν ακόμα και στο απροκάλυπτο ψέμα και την κερδοσκοπία πάνω στα συναισθήματα των άλλων.

Μια ξεκάθαρη εκδήλωση των ιδιοτήτων της υστερικής προσωπικότητας είναι η ψυχική ανωριμότητα, ο ινφαντιλισμός (παιδαριότητα), που εκφράζονται μέσα από την αστάθεια των ενδιαφερόντων και των δεσμών, καθώς και την εύκολη εναλλαγή της διάθεσης. Απογοητεύονται γρήγορα από τους φίλους τους και τους αλλάζουν με ευκολία, παρά το γεγονός ότι στην αρχή η φιλία τούς φαίνεται αιώνια. Για τους υστερικούς, η απόσταση ανάμεσα στην αγάπη και το μίσος είναι μόλις ένα βήμα.

Η λογοτεχνία προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα υστερικών προσωπικοτήτων. Ένας κλασικός υστερικός μπορεί να θεωρηθεί ο Χλεστακόφ, ο ήρωας του Γκόγκολ (από το έργο «Ο Επιθεωρητής»).

Ανάμεσα στους υστερικούς ανθρώπους ξεχωρίζει συχνά, ως παραλλαγή, η κατηγορία των λεγόμενων «ψευδολόγων». Στη συμπεριφορά τους, παράλληλα με την επιδεικτικότητα, συνυπάρχει μια έντονη καλπάζουσα φαντασία και μια ροπή προς τη μυθοπλασία. Μάλιστα, σε αυτές τις φαντασιώσεις, το ίδιο το άτομο παρουσιάζεται συνήθως ως ήρωας.

Σε ορισμένες ψυχιατρικές ταξινομήσεις ξεχωρίζει επίσης η ομάδα των «ναρκισσιστικών (αλαζονικών) προσωπικοτήτων». Το βασικό γνώρισμα των ναρκισσιστικών προσωπικοτήτων, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Γ. Α. Αλεξαντρόφσκι, είναι μια πεποίθηση που διαμορφώνεται από την εφηβεία σχετικά με την ιδιαίτερη σημασία τους, τα ταλέντα τους ή την εξαιρετικά ελκυστική εξωτερική τους εμφάνιση, στοιχεία που οφείλουν να προκαλούν τον παγκόσμιο θαυμασμό. "Η ανάγκη για θαυμασμό, η επιδίωξη να βλέπουν τον εαυτό τους περιτριγυρισμένο από θαυμαστές και λάτρεις, αναμφίβολα φέρνει αυτόν τον τύπο πολύ κοντά στον υστερικό, όπως επίσης και η ανικανότητα αυτών των ατόμων για ενσυναίσθηση και εκδήλωση ενδιαφέροντος προς τους άλλους". 

Τέτοιες προσωπικότητες έχουν τάση προς τη μυθοπλασία, με τα θέματα των επινοήσεών τους να αφορούν τις επιτυχίες τους, την απόκτηση απεριόριστης εξουσίας, δύναμης και πλούτου. Τους αρέσει να κομπάζουν για τους διάσημους φίλους τους —καλλιτέχνες, πολιτικούς, ισχυρούς αυτού του κόσμου— ή για τις διασυνδέσεις τους με μυστικές οργανώσεις και εξαιρετικά σημαντικά ιδρύματα. Στην πραγματικότητα, αυτές οι ιστορίες είτε βασίζονται σε επιφανειακές, τυπικές γνωριμίες, είτε (τις περισσότερες φορές) αποτελούν γέννημα μιας πλούσιας φαντασίας. "Μεταφέροντας αυτές τις πληροφορίες, οι ναρκισσιστικές προσωπικότητες όχι μόνο προσδοκούν τον ιδιαίτερο θαυμασμό των γύρω τους, αλλά απαιτούν επίσης από αυτούς μια αναίτια καλή μεταχείριση και υποταγή, ως προς ένα άτομο που στέκεται ανώτερο από το περιβάλλον του", γράφει ο ίδιος συγγραφέας.

Οι υστερικοί άνθρωποι είναι μερικές φορές πανούργοι και ξέρουν να ελίσσονται, ενώ ανάμεσά τους συναντώνται πολλοί απατεώνες. Συχνά διαθέτουν μια ιδιαίτερα λεπτή διαίσθηση.

Πολλοί ιδρυτές αιρέσεων, όπως για παράδειγμα η Μαίρη Μπέικερ Έντι (διδασκαλία της «Χριστιανικής Επιστήμης»), είχαν αναμφίβολα υστερική δομή προσωπικότητας. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για μια σειρά άλλων «χαρισματικών» προσωπικοτήτων. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι η μετέπειτα ιδρύτρια της θεοσοφίας Έλενα Μπλαβάτσκι ξεχώριζε ήδη από την πρώιμη παιδική της ηλικία για την εκπληκτική της ροπή προς το ψεύδος και τις οργιώδεις φαντασιώσεις της, όπως γράφουν οι στενοί της συγγενείς.

Ο μηχανισμός της «υπό όρους ευαρέσκειας ή σκοπιμότητας» του παθολογικού συμπτώματος είναι ειδικός για την υστερία. Αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το κριτήριο για τον διαχωρισμό της υστερίας από ποικίλες άλλες μη υστερικές εκδηλώσεις. Διάφορες νοσηρές εκδηλώσεις μπορεί να είναι ευχάριστες και επιθυμητές για τον υστερικό, εφόσον του υπόσχονται κάποιο όφελος ή τον απαλλάσσουν από ορισμένες υποχρεώσεις.

Ο υστερικός χρειάζεται θεατή. Αν, για παράδειγμα, ο Ροβινσόνας Κρούσος ήταν υστερικός, δεν θα είχε αναπτύξει υστερικές εκδηλώσεις, καθώς δεν θα υπήρχε κανείς για να τις παρατηρήσει.

Είναι άτομα εξαιρετικά υποβολιμαία. Ωστόσο, αυτή η υποβολιμότητα είναι πολύ επιλεκτική. Στην ψυχή του υστερικού αποτυπώνεται, κατά κανόνα, μόνο ό,τι τον συμφέρει.

Οι κλινικές εκδηλώσεις της υστερίας παρουσιάζουν εξαιρετικά μεγάλη ποικιλομορφία. Μπορεί να εμφανιστούν υστερικές κρίσεις ή παραλύσεις. Παρατηρούνται υστερικές υπερκινησίες, οι οποίες εκδηλώνονται με τρέμουλο του σώματος ή μεμονωμένων μελών του. Συναντώνται επίσης διαταραχές της αισθητικότητας (διάφοροι πόνοι, τσιμπήματα, μουδιάσματα κ.λπ.). Μου έχει τύχει να παρατηρήσω περιστατικά υστερικής κωφαλαλίας και τύφλωσης. Στο παρελθόν, στους υστερικούς ασθενείς παρατηρούνταν το λεγόμενο «υστερικό τόξο» (οπισθότονος). Στις μέρες μας, πολλοί ψυχίατροι επισημαίνουν ότι οι υστερικές αντιδράσεις εκδηλώνονται όλο και συχνότερα με μια πιο εκλεπτυσμένη μορφή.

Ο Ζαν-Μαρτέν Σαρκό αποκαλούσε την υστερία «μεγάλη προσομοιώτρια». Αν και δεν μπορεί να ειπωθεί ότι η υστερία και η προσποίηση είναι έννοιες ταυτόσημες. Ο υστερικός υποφέρει πραγματικά, όμως αυτό το μαρτύριο προκαλείται από την υπό όρους σκοπιμότητα του συμπτώματος. Αντίθετα, ο προσποιητής απλώς υποδύεται την ασθένεια.

Το φάσμα της υστερικής συμπεριφοράς είναι επίσης πολύ ευρύ και πολύμορφο. Περιλαμβάνει από νεαρά άτομα με σκουλαρίκια, για παράδειγμα, στη μύτη και πράσινα-κόκκινα-μπλε μαλλιά, μέχρι τον πολιτικό για τον οποίο ο αυτοθαυμασμός είναι πιο πολύτιμος από οτιδήποτε άλλο.

Η υστερική συμπεριφορά, δυστυχώς, συναντάται και στο ορθόδοξο περιβάλλον. Έχει τύχει να δω τέτοιες «γερόντισσες» (όπως αυτοαποκαλούνται), οι οποίες με τον ενθουσιασμό τους μετέτρεπαν σε μια στιγμή έναν νεαρό ιερέα σε «θαυματουργό» και «διορατικό». Ο υστερικός άνθρωπος θέτει αμέσως πνευματικές «διαγνώσεις», χωρίζει τους ναούς και τον κλήρο σε «χαρισματικούς» και «μη χαρισματικούς». Κριτήριο, σε αυτή την περίπτωση, αποτελεί φυσικά η δική του «διαίσθηση». Μερικές φορές δημιουργείται η εντύπωση ότι ένας τέτοιος άνθρωπος διψάει κυριολεκτικά για «πικάντικα» γεγονότα, εντυπωσιακές πληροφορίες ή απλώς φήμες. Και τότε νιώθει ότι βρίσκεται στο στοιχείο του. Μάλιστα, για τον υστερικό δεν έχουν σημασία τα ίδια τα γεγονότα, αλλά η δική του ερμηνεία πάνω σε αυτά.

Ο υστερικός μπορεί να ξεχωρίζει όχι μόνο λόγω της εκκεντρικής του εμφάνισης, της θεατρικότητας των εκφράσεών του ή των ιδιαιτεροτήτων του λόγου του. Μπορεί εξωτερικά να είναι απαρατήρητος, αλλά η συζήτησή του να βρίθει από παραθέματα και να φαντάζει επιστημονικοφανής. Τελικά, μπορεί απλώς να τηρεί πάντα μια μυστηριώδη σιωπή. Ωστόσο, όλα αυτά αποτελούν μια πόζα. Σε όλη του τη συμπεριφορά θα διακρίνεται η ψευτιά και η επιτήδευση.

Τα συναισθήματα του υστερικού ανθρώπου, παρά την εξωτερική ζεστασιά και πραότητα, έχουν πάντα μια δόση ψυχρότητας. Το δικό του πρόσωπο —αυτό είναι το κυριότερο για ένα τέτοιο άτομο.

Στην κλινική ψυχιατρική διακρίνουν την υστερική νεύρωση από την υστερική ψυχοπάθεια. Οι καταστάσεις αυτές διαφέρουν ως προς το βάθος, την ένταση και την προέλευση των υστερικών εκδηλώσεων. Για την υστερική νεύρωση είναι πιο χαρακτηριστική η σωματοποίηση της σύγκρουσης, δηλαδή η εκδήλωση της υστερίας με τη μορφή διαφόρων σωματικών ενοχλήσεων και αισθήσεων. Πολύ συχνά, για παράδειγμα, εμφανίζεται ο υστερικός «κόμπος» στον λαιμό. Θυμηθείτε παραδείγματα από τη λογοτεχνία, όπου οι νεαρές κυρίες, όταν αναστατώνονταν, λιποθυμούσαν.

Η ψυχοπάθεια είναι μια προσωπική ανωμαλία, η οποία χαρακτηρίζεται από τη δυσαρμονία της ψυχικής δομής της προσωπικότητας. Τα κριτήρια της ψυχοπάθειας είναι: 1) η ένταση των ψυχικών διαταραχών, η οποία οδηγεί το άτομο σε κοινωνική απορρύθμιση, 2) οι καθολικές (ολοκληρωτικές) αλλαγές σε ολόκληρη την ψυχική εικόνα του ανθρώπου, 3) η σχετική σταθερότητα των ψυχικών χαρακτηριστικών (Π. Μπ. Γκανούσκιν).

Διακρίνονται οι συνταγματικές (βιολογικές) ψυχοπάθειες, οι οποίες προκύπτουν ως συνέπεια διαφόρων ασθενειών, τραυματισμών του εγκεφάλου, λοιμώξεων κ.λπ., και οι επίκτητες. Η δεύτερη ομάδα ψυχοπαθειών σχετίζεται με παράγοντες ανατροφής, καθώς και με περιβαλλοντικές και περιστασιακές συνθήκες.

Δυστυχώς, η πραγματικότητά μας αποτελεί συχνά «τροφοδότη» ψυχοπαθητικών προσωπικοτήτων.

Η ψυχοπάθεια κατέχει, κατά κάποιον τρόπο, μια ενδιάμεση θέση μεταξύ των ψυχώσεων και των νευρώσεων. Βάσει ορισμένων χαρακτηριστικών «δεν φτάνει» το επίπεδο της ψύχωσης (κατά κανόνα, απουσιάζουν από την κλινική εικόνα το παραλήρημα, οι παραισθήσεις κ.λπ.), αλλά διαφέρει σημαντικά και από τις νευρωτικές διαταραχές. Επίσης, στη νεύρωση υπάρχει σύνδεση των συμπτωμάτων με κάποια συναισθηματικά σημαντικά βιώματα, με γεγονότα που ανησυχούν τον άνθρωπο και με τις συνθήκες της ζωής του. Αντίθετα, ο ψυχοπαθής, όπως λέγεται, παραμένει πάντα ψυχοπαθής. Φυσικά, σε ορισμένες στιγμές η συμπεριφορά του μπορεί να απορρυθμιστεί (να παρουσιάσει αποζημίωση), ενώ σε άλλες περιόδους της ζωής του παρατηρείται μια σχετική εξισορρόπηση (αποκατάσταση), όμως το γενικό παθολογικό ψυχοπαθητικό υπόβαθρο παραμένει.

Αν ένας άνθρωπος που υποφέρει από νεύρωση, υπό όρους μιλώντας, βλάπτει τον εαυτό του, ο ψυχοπαθής με τη συμπεριφορά του βλάπτει και τους γύρω του. Αναμφίβολα, ο βαθμός έντασης των ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών στα άτομα που τα διαθέτουν ποικίλλει ανάλογα με την περίπτωση. Σημαντικές διαφορές παρουσιάζει επίσης η κλινική εικόνα των επιμέρους ειδών ψυχοπαθητικών διαταραχών. Έτσι, διακρίνονται, για παράδειγμα, τα εξής είδη ψυχοπάθειας: η διεγέρσιμη, η υστερική, η αντιδραστική-ασταθής, η ανασταλτική και άλλες. Στις παλαιότερες ταξινομήσεις μπορούσαμε να συναντήσουμε, για παράδειγμα, παραλλαγές όπως: οι ιδιόρρυθμοι, οι φαντασιόπληκτοι, οι ψεύτες, οι συναισθηματικά αμβλείς, οι ευερέθιστοι, οι νευρικοί, οι καταθλιπτικοί.

Η θεραπεία της ψυχοπάθειας είναι μια μακροχρόνια, περίπλοκη και όχι πάντα αποτελεσματική διαδικασία. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την πνευματική αποκατάσταση των ψυχοπαθητικών προσωπικοτήτων! Ωστόσο, «τὰ ἀδύνατα παρὰ ἀνθρώποις δυνατὰ παρὰ τῷ Θεῷ ἐστιν».

Η ψυχοπάθεια του αντίστοιχου τύπου χαρακτηρίζεται από διαταραχές στη συμπεριφορά και από πτώση του κοινωνικο-ηθικού επιπέδου.

Ένας ισχυρός ψυχοτραυματικός παράγοντας είναι η σοβαρή ασθένεια. Δυστυχώς, ελάχιστοι άνθρωποι ξέρουν πώς να αρρωσταίνουν με χριστιανικό τρόπο. Μια ώριμη και θαρραλέα στάση απέναντι στις παθήσεις συναντάται σπάνια· πολύ πιο συχνά οι άνθρωποι εκδηλώνουν νευρωτικές αντιδράσεις σε τέτοιες καταστάσεις. Για παράδειγμα, ο καθηγητής Β. Π. Ζάιτσεφ διακρίνει πέντε τύπους παρόμοιων αντιδράσεων στο έμφραγμα του μυοκαρδίου, ανάμεσα στους οποίους περιγράφεται και η υστερική αντίδραση. Αυτή χαρακτηρίζεται από εγωκεντρισμό, επιδεικτικότητα και την έντονη επιθυμία του ατόμου να τραβήξει την προσοχή των γύρω του και να προκαλέσει τη συμπάθειά τους.

Επαναλαμβάνω για άλλη μια φορά ότι, για να εκδηλωθεί πλήρως η υστερία, απαιτούνται δύο προϋποθέσεις: το προσωπικό όφελος και ο θεατής. Τίποτα δεν πληγώνει τον υστερικό περισσότερο από την έλλειψη προσοχής προς το πρόσωπό του. Σε μια τέτοια περίπτωση, η ζωή χάνει τη λάμψη της και κάθε ελκυστικότητα για εκείνον.

Ο επίσκοπος Βαρνάβας (Μπελιάεφ) χρησιμοποιεί την έκφραση «ψεύδος μέσω της ζωής». Έτσι και ο υστερικός, στις ακραίες εκδηλώσεις του, ψεύδεται με ολόκληρη τη ζωή του.

Πολλές υστερικές προσωπικότητες είναι θαμώνες διαφόρων συγκεντρώσεων και διαδηλώσεων. Μάλιστα, για τους ίδιους δεν έχει ιδιαίτερη σημασία τι ή ποιον υπερασπίζονται ή ποιανού τα δικαιώματα διεκδικούν. Αυτό που τους ελκύει είναι η ίδια η ευκαιρία να βρίσκονται στο προσκήνιο.

Την τελευταία δεκαετία, με τον ερχομό της δημοκρατίας, στο κύμα της κρίσης των ηθικών αξιών και ως αποτέλεσμα της έλλειψης πνευματικότητας που κυριάρχησε στην κοινωνία για πάνω από εβδομήντα χρόνια, κάθε είδους μάγοι, μάγισσες, μέντιουμ και θαυματοποιοί πραγματοποιούν μια ευρείας κλίμακας επίθεση στις ψυχές των ανθρώπων, επιφέροντας τόσες συμφορές σε όσους καταφεύγουν σε αυτούς. Χωρίς να επεκταθώ σε λεπτομέρειες για την περιγραφή αυτής της αποκρυφιστικής μάστιγας, θα πω μόνο ότι, βάσει της δομής της προσωπικότητάς τους, η συντριπτική πλειονότητα αυτών των «θεραπευτών» είναι υστερικοί που διψούν για δόξα και αναγνώριση. Φυσικά, ανάμεσά τους υπάρχουν και συνειδητοί υπηρέτες του κακού, με διάφορους βαθμούς μύησης. Υπάρχουν όμως και πολλοί απλοί απατεώνες, οι οποίοι δεν έχουν ιδέα από αποκρυφισμό, αλλά απλώς ληστεύουν τους πνευματικά ακαλλιέργητους συμπολίτες μας, απομυζώντας μεγάλα χρηματικά ποσά από τις τσέπες τους. Αναμφίβολα, η συνθήκη αυτή δεν απαλλάσσει από την ευθύνη τον ίδιο τον άνθρωπο που αναζήτησε μια τέτοιου είδους «βοήθεια», έστω κι αν απευθύνθηκε σε απατεώνα. Πρόκειται για βαριά αμαρτία.

Η επιθυμία να βρίσκεται κανείς στο προσκήνιο και στο κέντρο της προσοχής συνδέεται συχνά με το πάθος της πορνείας (σαρκικό πάθος). Ο υστερικός, ιδιαίτερα σε νεαρή ηλικία, είναι πάντα ερωτευμένος και ζει μέσα σε έναν «ωκεανό» ερωτικών φαντασιώσεων. Οι υστερικές γυναίκες δεν μπορούν να κρατηθούν μακριά από το φλερτ και τη φιλαρέσκεια ούτε για μικρό χρονικό διάστημα. Συχνά οι υστερικοί άνθρωποι, και ιδίως οι ψυχοπαθείς, υποδουλώνονται πλήρως στο πάθος της πορνείας και διάγουν έναν ανάλογο τρόπο ζωής.

Ο ορθόδοξος ψυχολόγος πρωτοπρεσβύτερος Μπορίς Νιτσίποροφ γράφει πολύ σωστά: «Τα ιδανικά που καλλιεργεί η κοινωνική συνείδηση σήμερα είναι τα εξής. Το πρώτο ευρέως διαδεδομένο ιδανικό είναι η κοπέλα ως φωτομοντέλο. Απαιτούνται καλή εξωτερική εμφάνιση και σιλουέτα, αστραφτερό χαμόγελο, επιφανειακές γνώσεις κ.λπ. Γενικά, η αφετηρία των πάντων δεν είναι η καρδιά ή ο νους, αλλά ο γοφός. Τα πάντα πρέπει να ξεκινούν από τον γοφό και να μην ανεβαίνουν πάνω από αυτόν — και οι σκέψεις, και οι επιθυμίες, και τα συναισθήματα».

(Συνεχίζεται)