Χριστός και χρυσός

Αφορμή για την παρούσα δημοσίευση μου έδωσαν δύο περιστατικά:

α) η πρόσφατη επαναδημοσίευση της δήλωσης του μητροπολίτη Ιωαννίνων Μαξίμου για τα άμφια που φτιάχθηκαν με παιδική εργασία: https://www.protothema.gr/greece/article/1264277/amfia-kedimena-apo-paidika-heria-to-doro-tou-mitropoliti-ioanninon-ston-vartholomaio/ και 

β) η προσπάθεια ενός προσώπου της Εκκλησίας να μου δικαιολογήσει τις υπερβολικές δαπάνες σε ναό κάνοντας χρήση της γνωστής φράσης από την Οπισθάμβωνο Ευχή: "Ἁγίασον τοὺς ἀγαπῶντας τὴν εὐπρέπειαν τοῦ Οἴκου σου".

Πριν δούμε τη διδασκαλία των Πατέρων για το θέμα αυτό, πρέπει να επισημανθεί ότι αφενός μεν ευπρέπεια σημαίνει ευταξία, καθαριότητα και ιεροπρέπεια (και όχι πολυτέλεια και επίδειξη πλούτου, που φανερώνει κοσμικότητα), αφετέρου δε ο κυρίως Οίκος του Θεού είναι ο κάθε πιστός ("οὐκ οἴδατε ὅτι ναὸς Θεοῦ ἐστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν;", Α΄ Κορ. γ΄ 16), ο οποίος οφείλει να φροντίζει πρωτίστως για την ευπρέπεια της ψυχής του.

Δεν θέλω να αναφέρω το πόσο σκανδαλιστικό και απαράδεκτο να δαπανώνται χρήματα για να αγοραστούν ακριβά άμφια και σκεύη, ανόητες πολυτέλειες (π.χ. αυγά στρουθοκάμηλου για τον πολυέλεο...) ή άχρηστες κατασκευές, όταν ζούμε σε μια εποχή που συνάνθρωποί μας υποφέρουν, γιατί θα κατηγορηθώ ως ασεβής και βλάσφημος. 

Ας αφήσω τους Πατέρες να μιλήσουν για το θέμα, τους οποίους δεν θα τολμήσουν οι ενάντιοι να τους αποδώσουν υβριστικούς χαρακτηρισμούς:

1. Γράφει ο Αγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων στο αριστούργημά του "Περί των καθηκόντων του κλήρου" (Βιβλίο 2, Κεφάλαιο 28, μετάφραση ημέτερη):

"136. Αποτελεί πολύ μεγάλο κίνητρο για ευσπλαχνία το να συμμερίζεται κανείς τις συμφορές των άλλων, να βοηθά τις ανάγκες των άλλων όσο το επιτρέπουν τα μέσα μας, και μερικές φορές ακόμη και πέρα από αυτά. Διότι είναι προτιμότερο, χάριν της ευσπλαχνίας, να αναλαμβάνει κανείς μια υπόθεση ή να υφίσταται κατακραυγή, παρά να δείχνει σκληρότητα. Έτσι, κάποτε προκάλεσα την κατακραυγή εναντίον μου επειδή κομμάτιασα τα ιερά σκεύη για να εξαγοράσω αιχμαλώτους — ένα γεγονός που θα μπορούσε να δυσαρεστήσει τους Αρειανούς. Όχι ότι τους δυσαρέστησε ως πράξη, αλλά ως κάτι από το οποίο θα μπορούσαν να πιαστούν για να με κατηγορήσουν. Ποιος μπορεί να είναι τόσο σκληρός, απάνθρωπος και σιδερόκαρδος, ώστε να δυσαρεστείται επειδή ένας άνθρωπος λυτρώνεται από τον θάνατο, ή μια γυναίκα από τις βαρβαρικές μιαρότητες, πράγματα που είναι χειρότερα από τον θάνατο, ή αγόρια, κορίτσια και νήπια από τη μόλυνση των ειδώλων, μέσω της οποίας, από φόβο θανάτου, μιαίνονταν;

137. Αν και δεν πράξαμε έτσι χωρίς καλό λόγο, εντούτοις το υποστηρίξαμε ενώπιον του λαού, ώστε να ομολογήσουμε και να επαναλάβουμε ξανά και ξανά ότι ήταν πολύ καλύτερο να διασώζουμε ψυχές παρά χρυσό για τον Κύριο. Διότι Εκείνος που έστειλε τους Αποστόλους χωρίς χρυσό (Ματθ. κ΄ 9) συγκέντρωσε επίσης τις εκκλησίες χωρίς χρυσό. Η Εκκλησία έχει χρυσό, όχι για να τον αποθηκεύει, αλλά για να τον διαθέτει και να τον ξοδεύει για όσους έχουν ανάγκη. Ποια ανάγκη υπάρχει να φυλάσσεται ό,τι δεν ωφελεί σε τίποτα; Δεν γνωρίζουμε πόσο χρυσό και ασήμι πήραν οι Ασσύριοι από τον ναό του Κυρίου; Δεν είναι πολύ καλύτερο να τον λιώνουν οι ιερείς για τη διατροφή των φτωχών, εάν αποτύχουν άλλες προμήθειες, παρά να τον αρπάζει και να τον μιαίνει ένας ιερόσυλος εχθρός; Δεν θα έλεγε ο Ίδιος ο Κύριος: Γιατί αφήσατε τόσους απόρους να πεθάνουν από την πείνα; Σίγουρα είχατε χρυσό. Έπρεπε να τους είχατε δώσει τροφή. Γιατί τόσοι αιχμάλωτοι οδηγούνται στο σκλαβοπάζαρο και γιατί τόσοι αφήνονται ανεξαγόραστοι για να σφαγιαστούν από τον εχθρό; Θα ήταν καλύτερο να είχατε διασώσει ζωντανά σκεύη παρά χρυσά.

138. Σε αυτό δεν θα μπορούσε να δοθεί καμία απάντηση. Διότι τι θα λέγατε: Φοβήθηκα μήπως ο ναός του Θεού στερηθεί τα στολίδια του; Εκείνος θα απαντούσε: Τα Μυστήρια δεν χρειάζονται χρυσό, ούτε ανήκουν μόνο στον χρυσό — διότι δεν αγοράζονται με χρυσό. Η δόξα των Μυστηρίων είναι η λύτρωση των αιχμαλώτων. Πράγματι, αυτά είναι πολύτιμα σκεύη, διότι λυτρώνουν ανθρώπους από τον θάνατο. Αυτός, πράγματι, είναι ο αληθινός θησαυρός του Κυρίου, ο οποίος επιτυγχάνει ό,τι πέτυχε το αίμα Του. Τότε, πράγματι, αναγνωρίζεται το σκεύος του αίματος του Κυρίου, όταν βλέπει κανείς και στις δύο περιπττικές τη λύτρωση, έτσι ώστε το δισκοπότηρο να λυτρώνει από τον εχθρό εκείνους που το αίμα Του λύτρωσε από την αμαρτία. Πόσο όμορφα λέγεται, όταν μακριές σειρές αιχμαλώτων λυτρώνονται από την Εκκλησία: Αυτούς τους λύτρωσε ο Χριστός. Ιδού ο χρυσός που μπορεί να δοκιμαστεί, ιδού ο χρήσιμος χρυσός, ιδού ο χρυσός του Χριστού που ελευθερώνει από τον θάνατο, ιδού ο χρυσός μέσω του οποίου εξαγοράζεται η αξιοπρέπεια και διασώζεται η αγνότητα.

139. Αυτούς, λοιπόν, προτίμησα να σας τους παραδώσω ως ελεύθερους ανθρώπους, παρά να αποθηκεύσω τον χρυσό. Αυτό το πλήθος των αιχμαλώτων, αυτή η συντροφιά είναι σίγουρα πιο ένδοξη από το θέαμα των κυπέλλων. Ο χρυσός του Λυτρωτή οφείλει να συνεισφέρει σε αυτό το έργο, ώστε να λυτρώνει εκείνους που βρίσκονται σε κίνδυνο. Αναγνωρίζω το γεγονός ότι το αίμα του Χριστού όχι μόνο λάμπει σε χρυσά κύπελλα, αλλά επίσης, μέσω του καθήκοντος της λύτρωσης, έχει αποτυπώσει σε αυτά τη δύναμη της θείας ενέργειας.

140. Τέτοιον χρυσό διαφύλαξε για τον Κύριο ο άγιος μάρτυρας Λαυρέντιος. Διότι όταν του ζητήθηκαν οι θησαυροί της Εκκλησίας, υποσχέθηκε ότι θα τους δείξει. Την επόμενη ημέρα συγκέντρωσε τους φτωχούς. Όταν τον ρώτησαν πού ήταν οι θησαυροί που είχε υποσχεθεί, έδειξε προς τους φτωχούς, λέγοντας: Αυτοί είναι οι θησαυροί της Εκκλησίας. Και πράγματι ήταν θησαυροί, εκείνοι μέσα στους οποίους ζει ο Χριστός, μέσα στους οποίους υπάρχει πίστη σε Εκείνον. Έτσι, επίσης, λέει ο Απόστολος: Έχομεν δε τον θησαυρόν τούτον εν οστρακίνοις σκεύεσιν (Β Κορ. δ΄ 7). Ποιους μεγαλύτερους θησαυρούς έχει ο Χριστός από εκείνους μέσα στους οποίους λέει ότι ο Ίδιος κατοικεί; Διότι έτσι είναι γεγραμμένο: Επείνασα γαρ και εδώκατέ μοι φαγείν, εδίψησα και εποτίσατέ με, ξένος ήμην και συνηγάγετέ με (Ματθ. κε΄ 35). Και πάλι: Εφ’ όσον εποιήσατε ενί τούτων των αδελφών μου των ελαχίστων, εμοί εποιήσατε (Ματθ. κε΄ 40). Ποιους καλύτερους θησαυρούς έχει ο Ιησούς από εκείνους στους οποίους αγαπά να εμφανίζεται;

141. Αυτούς τους θησαυρούς υπέδειξε ο Λαυρέντιος και υπερίσχυσε, διότι οι διώκτες δεν μπορούσαν να τους πάρουν. Ο Ιωακείμ, ο οποίος διαφύλαξε τον χρυσό του κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και δεν τον ξόδεψε για την παροχή τροφής, είδε τον χρυσό του να αρπάζεται και ο ίδιος οδηγήθηκε στην αιχμαλωσία. Ο Λαυρέντιος, ο οποίος προτίμησε να ξοδέψει τον χρυσό της Εκκλησίας για τους φτωχούς, παρά να τον κρατήσει στα χέρια του για τον διώκτη, έλαβε τον ιερό στέφανο του μαρτυρίου για τη μοναδική και βαθυστόχαστη δύναμη της σκέψης του. Ή μήπως ειπώθηκε τάχα στον άγιο Λαυρέντιο: Δεν έπρεπε να ξοδέψεις τους θησαυρούς της Εκκλησίας ή να πουλήσεις τα ιερά σκεύη;

142. Είναι απαραίτητο ο καθένας να επιτελεί αυτό το λειτούργημα με ειλικρινή καλή πίστη και διορατική προνοητικότητα. Εάν κάποιος αποκομίζει κέρδος από αυτό για τον εαυτό του, είναι έγκλημα· εάν όμως ξοδεύει τους θησαυρούς για τους φτωχούς ή λυτρώνει αιχμαλώτους, δείχνει ευσπλαχνία. Διότι κανείς δεν μπορεί να πει: Γιατί ζει ο φτωχός; Κανείς δεν μπορεί να παραπονεθεί ότι λυτρώνονται αιχμάλωτοι, κανείς δεν μπορεί να βρει ψεγάδι επειδή χτίζεται ένας ναός του Κυρίου, κανείς δεν μπορεί να οργιστεί επειδή επεκτάθηκε ένα οικόπεδο για την ταφή των σωμάτων των πιστών, κανείς δεν μπορεί να ενοχληθεί επειδή στους τάφους των Χριστιανών υπάρχει ανάπαυση για τους νεκρούς. Με αυτούς τους τρεις τρόπους επιτρέπεται να κομματιάζονται, να λιώνονται ή να πωλούνται ακόμη και τα ιερά σκεύη της Εκκλησίας.

143. Είναι απαραίτητο να διασφαλίζεται ότι το μυστικό Ποτήριο δεν βγαίνει εκτός της Εκκλησίας, ώστε να μη μετατραπεί η χρήση του ιερού δισκοπότηρου σε ταπεινές χρήσεις. Ως εκ τούτου, αναζητήθηκαν πρώτα στην Εκκλησία σκεύη τα οποία δεν είχαν καθαγιαστεί για τέτοιες ιερές χρήσεις. Αφού κομματιάστηκαν και στη συνέχεια λιώθηκαν, δόθηκαν στους φτωχούς σε μικρά ποσά, και χρησιμοποιήθηκαν επίσης για την εξαγορά αιχμαλώτων. Εάν όμως λείπουν νέα σκεύη, ή εκείνα που δεν φαίνεται να έχουν χρησιμοποιηθεί ποτέ για έναν τέτοιο ιερό σκοπό, τότε, όπως έχω ήδη πει, θεωρώ ότι όλα θα μπορούσαν να διατεθούν για τη χρήση αυτή χωρίς ασέβεια". 

2. Γράφει ο Ιερός Χρυσόστομος (PG 58, 508-510, μετάφραση ημέτερη): "Ας μην εξετάζουμε, λοιπόν, μόνο αυτό, το πώς δηλαδή θα προσφέρουμε χρυσά σκεύη, αλλά και το πώς αυτά θα προέρχονται από δίκαιους κόπους. Διότι αυτά είναι πολυτιμότερα και από τα χρυσά: εκείνα που αποκτήθηκαν χωρίς πλεονεξία. Γιατί η Εκκλησία δεν είναι χρυσοχοείο ούτε αργυροκοπείο, αλλά πανήγυρη αγγέλων· γι' αυτό και έχουμε ανάγκη από ψυχές· εξάλλου, ο Θεός δέχεται αυτά τα αντικείμενα για χάρη των ψυχών. Εκείνο το τραπέζι τότε δεν ήταν από ασήμι, ούτε το ποτήρι χρυσό, από το οποίο ο Χριστός έδωσε στους μαθητές Του το δικό Του αίμα· αλλά όλα εκείνα ήταν πολύτιμα και προκαλούσαν δέος, επειδή ήταν γεμάτα από το Άγιο Πνεύμα.

Θέλεις να τιμήσεις το σώμα του Χριστού; Μην Τον παραβλέπεις όταν είναι γυμνός· ούτε να Τον τιμάς εδώ μέσα [στον ναό] με μεταξωτά ενδύματα, και έξω να Τον παραβλέπεις όταν αφανίζεται από το κρύο και τη γυμνότητα. Διότι Εκείνος που είπε "Αυτό είναι το σώμα μου" και βεβαίωσε το πράγμα με τον λόγο Του, ο Ίδιος είπε: "Με είδατε να πεινώ και δεν με ταΐσατε" και "Στο ποσοστό που δεν το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, δεν το κάνατε ούτε σε εμένα". Διότι αυτό εδώ [το σώμα του Χριστού στο θυσιαστήριο] δεν έχει ανάγκη από καλύμματα, αλλά από καθαρή ψυχή· εκείνο όμως [ο φτωχός αδελφός] έχει ανάγκη από πολλή φροντίδα.

Ας μάθουμε, λοιπόν, να σκεφτόμαστε με σοφία και να τιμάμε τον Χριστό όπως ο Ίδιος θέλει· διότι για εκείνον που τιμάται, η πιο ευχάριστη τιμή είναι εκείνη που θέλει ο Ίδιος, και όχι εκείνη που εμείς νομίζουμε. Επειδή και ο Πέτρος νόμιζε ότι Τον τιμά όταν Τον εμπόδισε να του πλύνει τα πόδια, αλλά αυτό που γινόταν δεν ήταν τιμή, αλλά το αντίθετο. Έτσι κι εσύ, τίμα Τον με αυτή την τιμή που ο Ίδιος νομοθέτησε, ξοδεύοντας τον πλούτο σου στους φτωχούς. Διότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από χρυσά σκεύη, αλλά από χρυσές ψυχές.

Και αυτά τα λέγω, όχι για να εμποδίσω την κατασκευή τέτοιων αφιερωμάτων· αλλά αξιώνοντας μαζί με αυτά, και μάλιστα πριν από αυτά, να κάνετε ελεημοσύνη. Διότι ο Θεός δέχεται μεν και αυτά [τα αφιερώματα], αλλά πολύ περισσότερο εκείνα [την ελεημοσύνη]. Διότι εδώ [στα αφιερώματα] ωφελήθηκε μόνο εκείνος που τα πρόσφερε, ενώ εκεί [στην ελεημοσύνη] ωφελήθηκε και εκείνος που τα έλαβε.

Εδώ [στα αφιερώματα] φαίνεται ότι η πράξη αποτελεί και αφορμή για επίδειξη (φιλοδοξία)· εκεί όμως [στην ελεημοσύνη] το παν είναι η ευσπλαχνία και η φιλανθρωπία. Διότι τι το όφελος, όταν το τραπέζι Του είναι γεμάτο από χρυσά ποτήρια, αλλά ο Ίδιος πεθαίνει από την πείνα; Πρώτα χόρτασε Αυτόν που πεινάει, και τότε, από το περίσσευμά σου, στόλισε και το τραπέζι Του. Κατασκευάζεις χρυσό ποτήρι και δεν δίνεις ένα ποτήρι κρύο νερό; Και τι το όφελος; Φτιάχνεις χρυσοΰφαντα καλύμματα για το τραπέζι, και στον Ίδιο δεν παρέχεις ούτε το αναγκαίο ένδυμα; Και τι κερδίζεις από αυτό;

Πες μου, πράγματι: αν έβλεπες κάποιον που έχει έλλειψη από την αναγκαία τροφή και, αντί να του σβήσεις την πείνα, έντυνες το τραπέζι του μόνο με ασήμι, άραγε θα σου χρωστούσε ευγνωμοσύνη ή μήπως μάλλον θα αγανακτούσε; Και τι άλλο; Αν τον έβλεπες ντυμένο με κουρέλια και να ξυλιάζει από το κρύο και, αντί να του δώσεις ρούχο, εσύ έστηνες χρυσές κολώνες λέγοντας ότι το κάνεις προς τιμήν του, δεν θα έλεγε ότι τον ειρωνεύεσαι και δεν θα το θεωρούσε προσβολή, και μάλιστα την έσχατη;

Αυτό να σκέφτεσαι και για τον Χριστό, όταν περιφέρεται ως αλήτης και ξένος, έχοντας ανάγκη από στέγη· εσύ όμως, αντί να Τον υποδεχτείς, στολίζεις το δάπεδο, τους τοίχους και τα κιονόκρανα· και κρεμάς ασημένιες αλυσίδες για τα λυχνάρια, αλλά Εκείνον, όταν είναι δεμένος στο δεσμωτήριο, δεν θέλεις ούτε να Τον δεις.

Και αυτά τα λέγω, όχι για να σας εμποδίσω να δείχνετε ζήλο σε αυτά [τον στολισμό του ναού], αλλά συμβουλεύοντας να κάνετε αυτά μαζί με εκείνα [την ελεημοσύνη], ή μάλλον αυτά [την ελεημοσύνη] πριν από εκείνα. Διότι για το ότι δεν έγιναν αυτά [οι στολισμοί] κανείς δεν κατηγορήθηκε ποτέ· για εκείνα όμως [την αδιαφορία προς τους φτωχούς] υπάρχει απειλή και για τη γέεννα, και για το άσβεστο πυρ, και για την τιμωρία μαζί με τους δαίμονες.

Μην παραβλέπεις, λοιπόν, τον αδελφό σου που υποφέρει, στολίζοντας τον οίκο [του Θεού]· διότι αυτός [ο αδελφός] είναι ναός κυριότερος από εκείνον. Και επιπλέον, αυτά τα κειμήλια [του ναού] θα μπορέσουν να τα πάρουν και άπιστοι βασιλείς, και τύραννοι, και ληστές· όσα όμως κάνεις για τον αδελφό σου που πεινάει, που είναι ξένος και γυμνός, ούτε ο διάβολος θα μπορέσει να τα αρπάξει, αλλά θα βρίσκονται αποταμιευμένα σε έναν ασύλητο θησαυρό".

3. Γράφει ο Σωκράτης ο Σχολαστικός στην "Εκκλησιαστική Ιστορία" (Βιβλίο 7, Κεφάλαιο 21, μετάφραση ημέτερη): "Τότε, πράγματι, μια καλή πράξη έκανε ακόμη πιο ξακουστό σε όλους τον Ακάκιο, τον επίσκοπο της Αμίδης. Καθώς οι Ρωμαίοι στρατιώτες δεν ήθελαν με κανέναν τρόπο να επιστρέψουν στον βασιλιά των Περσών τους Πέρσες αιχμαλώτους, τους οποίους είχαν συλλάβει αφού λεηλάτησαν την Αζαζηνή, οι αιχμάλωτοι —που ήταν περίπου επτά χιλιάδες στον αριθμό— πέθαιναν από την πείνα· και αυτό λυπούσε σε μεγάλο βαθμό τον βασιλιά των Περσών. 

Τότε ο Ακάκιος δεν αδιαφόρησε για αυτά που συνέβαιναν, αλλά αφού συγκέντρωσε τους κληρικούς που βρίσκονταν υπό την πνευματική του καθοδήγηση, τους είπε: "Ο Θεός μας δεν έχει ανάγκη ούτε από δίσκους ούτε από ποτήρια. Διότι ούτε τρώει ούτε πίνει, επειδή δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Εφόσον, λοιπόν, η εκκλησία κατέχει πολλά χρυσά και ασημένια κειμήλια από την ευγνωμοσύνης των πιστών μελών της, μας επιβάλλεται να εξαγοράσουμε με αυτά τους αιχμαλώτους από τους στρατιώτες και να τους θρέψουμε".

Αφού ανέπτυξε αυτά και άλλα πολλά παρόμοια επιχειρήματα, έλιωσε τα κειμήλια· και αφού κατέβαλε στους στρατιώτες τα λύτρα για τους αιχμαλώτους και τους έθρεψε, στη συνέχεια, δίνοντάς τους εφόδια για το ταξίδι, τους έστειλε πίσω στον δικό τους βασιλιά.

Αυτή η πράξη του θαυμαστού Ακακίου κατέπληξε ακόμη περισσότερο τον βασιλιά των Περσών, διαπιστώνοντας ότι οι Ρωμαίοι έχουν μάθει και τα δύο: να νικούν τόσο με τον πόλεμο όσο και με την ευεργεσία. Λένε μάλιστα ότι ο βασιλιάς των Περσών επιθύμησε να έρθει πρόσωπο με πρόσωπο με τον Ακάκιο, ώστε να απολαύσει τη θέα αυτού του άνδρα, και αυτό πραγματοποιήθηκε μετά από διαταγή του αυτοκράτορα Θεοδοσίου".

Ν.Μ.