Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία (μέρος 7ο - τελευταίο) - Δημητρίου Αβντέεφ (+2022)

 

Ο μακαριστός Δημήτριος Αβντέεφ στη Μονή της Παναγίας του Κουρσκ

(συνέχεια από εδώ)

Δαιμονισμός

Ο Δρ. Β.Κ. Νεβιάροβιτς ορθά επισημαίνει ότι «ξεκινώντας από τα τέλη του 19ου αιώνα, αθεϊστικά προσανατολισμένοι επιστήμονες προσπαθούσαν να αποδείξουν ότι δεν υφίσταται ούτε κατάληψη από πνεύματα ούτε δαιμονισμός, αλλά ότι όλα αυτά αποτελούν απλώς εκδηλώσεις υστερίας. Μια τέτοια άποψη συμμεριζόταν, δυστυχώς, και ο Β.Μ. Μπέχτερεφ (1857-1927), ένας σπουδαίος Ρώσος επιστήμονας που ασχολήθηκε με την ψυχιατρική, τη νευρολογία και την ψυχολογία. Ωστόσο, στήριζε τις έρευνές του σε καθαρά υλιστικές θέσεις, γεγονός που δεν μπορούσε να μην επηρεάσει τις επιστημονικές του αναζητήσεις. Έτσι, σε ένα από τα έργα του προσπάθησε μάλιστα να ισχυριστεί (τι φρίκη!), ότι όλα τα ευαγγελικά θαύματα του Σωτήρος —οι θεραπείες και οι αναστάσεις νεκρών— εξηγούνται από τις υστερικές οδύνες των ανθρώπων που πίστεψαν στον Χριστό.

Δυστυχώς, ακόμη και στις μέρες μας, η επίσημη ιατρική, προς μεγάλη χαρά όλου του δαιμονικού κόσμου, δεν διαχωρίζει τις ψυχικές ασθένειες από τις πνευματικές και προσπαθεί να θεραπεύσει πολλούς δαιμονισμένους ανθρώπους άλλοτε με ινσουλίνη, άλλοτε με ύπνωση, άλλοτε με χημικά σκευάσματα, και το τελευταίο διάστημα ακόμη και με αποκρυφιστικές μεθόδους (διαλογισμός, μέθοδος του Στάνισλαβ Γκροφ και άλλα).»

Ο ίδιος συγγραφέας γράφει ότι «η υστερία και ο δαιμονισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα, ωστόσο η υστερία προετοιμάζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το έδαφος για τον δαιμονισμό, διότι ο διάβολος είναι "ο πατέρας του ψεύδους", και όλοι οι υστερικοί είναι ψεύτες· ο διάβολος, σύμφωνα με τα λόγια των Αγίων Πατέρων, είναι "ζωγράφος" και "πίθηκος", και η υστερία χαρακτηρίζεται από μιμητισμό, υποκριτική και μια νοσηρή καλλιτεχνική φαντασία. Η πτώση του διαβόλου συνέβη λόγω ματαιοδοξίας και υπερηφάνειας — και εδώ η ομοιότητα είναι προφανής...".

Για αυτή την ψυχική ασθένεια, ο ιερέας Αλέξανδρος Ελτσανίνοφ έγραφε: "Η υστερία είναι η αποσύνθεση της προσωπικότητας, και απελευθερώνει τεράστιες ποσότητες ενέργειας, ολέθριες λόγω της καταστροφικής τους δύναμης, όπως ακριβώς συμβαίνει σε ένα διασπώμενο άτομο".

Η υπερηφάνεια και η ματαιοδοξία, το ψεύδος και η επιδειξιομανία (το θεαθήναι) — αυτή είναι η πνευματική ουσία της υστερίας.

Τελικά, τι είναι η υστερία: αμαρτία ή ασθένεια; Μου φαίνεται ότι η υστερία είναι μια αμαρτωλή κατάσταση της ψυχής, η οποία συχνά οδηγεί και σε επώδυνα βάσανα.

Για ποιο σκοπό γράφω αυτές τις γραμμές; Για να "γνωρίζουμε", όπως λέγεται, "τον εχθρό κατά πρόσωπο" και να τον πολεμάμε, ξεριζώνοντας τα ζιζάνια της υστερίας από την ίδια μας την ψυχή. Και ταυτόχρονα, για να διακρίνουμε καλύτερα αυτή την αμαρτωλή ασθένεια στην πραγματικότητα που μας περιβάλλει.

Πώς πρέπει να αντιδρούμε στην υστερική συμπεριφορά; Πάνω απ' όλα, δεν πρέπει να ικανοποιούμε τις επιθυμίες του υστερικού ανθρώπου. Να διατηρείτε την αξιοπρέπεια και την ψυχραιμία σας, και αν χρειάζεται, και μια λογική αυστηρότητα. Υπενθυμίζω για άλλη μια φορά ότι χωρίς θεατή, η υστερία σταματά. Επομένως, εκείνη ακριβώς η μητέρα, για την οποία έγινε λόγος παραπάνω, θα έπρεπε να μην δίνει σημασία στους "σπασμούς" του ξεσηκωμένου μικρού παιδιού και να συνεχίσει ήρεμα να ασχολείται με τις δουλειές της.

Ψυχοθεραπεία

Η θέση της ψυχοθεραπείας στην ιατρική είναι ιδιαίτερη. Στη διαδικασία της αλληλεπίδρασης μεταξύ γιατρού και ασθενούς συναντιούνται δύο προσωπικότητες. Πραγματοποιείται μια θεραπεία της ψυχής μέσω μιας ψυχής. Οι ασθενείς ψυχοθεραπευτικού προφίλ αποτελούν ένα εντελώς ιδιαίτερο σύνολο ανθρώπων. Τα βάσανά τους συνδέονται συχνά με ηθικές συγκρούσεις, οικογενειακά προβλήματα, βιώματα μετά από βαριές ασθένειες, πνευματικές αναζητήσεις. Στα μάτια του γιατρού, κατά κανόνα, κοιτάζει ένας άνθρωπος που βιώνει έλλειμμα αγάπης, αμοιβαίας κατανόησης και υποστήριξης από τους οικείους του. Απευθύνθηκε στον ειδικό όταν τα βιώματα αυτά γέμισαν ολόκληρη την ψυχή του, ολόκληρο τον οργανισμό του, και δεν έχει πια άλλες δυνάμεις να υπομένει. Μερικές φορές, αυτά τα βιώματα μετατρέπονται σε βαριά σωματικά συμπτώματα, διάφορους πόνους, μουδιάσματα ή άλλες διαταραχές.

Τις περισσότερες φορές τυχαίνει να θεραπεύω και να συμβουλεύω ανθρώπους που είτε είναι άπιστοι, είτε έχουν μια αδύναμη, μη διαμορφωμένη πίστη. Ακριβώς γι' αυτό, στον ψυχοθεραπευτή αναλογεί μια μεγάλη ευθύνη, ως γιατρό και ως άνθρωπο. Το καθήκον του είναι να βοηθήσει τον ασθενή που πιέζεται από ασθένειες και συγκρούσεις, αναποδιές και απώλειες. Για τον γιατρό που έχει αφιερώσει τον εαυτό του στην ψυχοθεραπεία, είναι σημαντικό να έχει τις δικές του πνευματικές αξίες, οι οποίες θα καθορίζουν την εργασία του με τους ασθενείς. Χωρίς μια δική του (εγώ προσθέτω: ορθόδοξη) πνευματική βάση, δεν θα μπορέσει να διακρίνει τα περιστασιακά (ψυχοκοινωνικά) και βιολογικά αίτια των ασθενειών από τα υπαρξιακά και κοσμοθεωρητικά.

Η κυριαρχία του υλισμού και, κατά συνέπεια, η απουσία πνευματικών απαιτήσεων από τους γιατρούς αυτού του σύνθετου και πολύ εξειδικευμένου —με την ιατρική έννοια της λέξης— επαγγέλματος, δεν πέρασαν χωρίς συνέπειες. Προς μεγάλη δυστυχία, η ορθόδοξη πνευματικότητα δεν αποτελεί στην κοινωνία μας κριτήριο για τη δραστηριότητα ενός ψυχοθεραπευτή. Κι όμως, πόσο σωστό θα ήταν να καθοδηγείται κανείς από τις χριστιανικές αξίες σε ένα τόσο σύνθετο έργο, όπως η φροντίδα της ψυχής (ψυχοποιμαντική). Στην πράξη, ο καθένας εργάζεται ανάλογα με τη δική του θεώρηση για τη ζωή και τις δικές του αρχές. Από την άλλη πλευρά —και αυτό είναι ένα από τα δύσκολα προβλήματα— ακόμη κι αν υπάρχει στην ψυχή του γιατρού η πίστη του Χριστού, αυτή δεν βρίσκει πάντα ανταπόκριση στην καρδιά του ασθενούς.

Ο γιατρός δεν επιλέγει τους ασθενείς του. Στο ραντεβού μπορεί να βρεθεί ένας πεπεισμένος αθεϊστής ή ένας εκπρόσωπος μιας άλλης φιλοσοφικής-θρησκευτικής κατεύθυνσης. Στις τελευταίες αυτές περιπτώσεις, το ιατρικό ρητό "ωφελέειν ή μη βλάπτειν" (να ωφελείς ή τουλάχιστον να μη βλάπτεις) εφαρμόζεται απόλυτα. Η εμπειρία μου δείχνει ότι η έμφαση στη θεραπεία των άπιστων και των μη ορθόδοξων ασθενών πρέπει να δίνεται στην κοινή λογική, την ψυχική υποστήριξη και τα φάρμακα. Δηλαδή, η θεραπεία πρέπει να είναι περισσότερο ψυχοφυσιολογικά προσανατολισμένη. Όμως, οφείλουμε επίσης να αντιμετωπίζουμε με ευλάβεια την ψυχή ενός τέτοιου ανθρώπου, καθώς και αυτή αποτελεί εικόνα του Δημιουργού. Αν, αντίθετα, στο ραντεβού βρεθεί ένας άνθρωπος του οποίου η ψυχή θέλει να βρει τον Κύριο, αλλά παραδέρνει μέσα στην άγνοια, τότε ο ορθόδοξος ψυχοθεραπευτής οφείλει να τον βοηθήσει και πνευματικά. Δεν αντικαθιστά τον ιερέα. Απλώς προηγείται αυτού. Ο γιατρός αποτελεί μερικές φορές ένα "ανάχωμα", που προστατεύει τον ασθενή από ακόμη μεγαλύτερους πειρασμούς (αλκοόλ, πορνεία, αυτοκτονία).

Συχνά οι ασθενείς με ρωτούν για το νόημα της δικής τους ζωής, βλέποντας στο γραφείο μου εικόνες και το Ευαγγέλιο. Και τότε, σε εκείνους που έχουν την καρδιά τους ανοιχτή στην πίστη, τους μιλώ για τον Χριστιανισμό, για τη χριστιανική κατανόηση του νοήματος της ζωής, καθώς και για το νόημα των βασάνων. Είμαι βέβαιος ότι η ψυχοθεραπεία που ασκείται με τη λογική του "κάντε υπομονή, όλα θα περάσουν", στις περισσότερες περιπτώσεις είναι απλώς απαράδεκτη. Θα αναφέρω μόνο μερικά παραδείγματα.

Πριν από περίπου ενάμιση χρόνο, με επισκέφθηκε σε κατάσταση έντονου άγχους ένας εύπορος επιχειρηματίας, ηλικίας πενήντα δύο ετών. Μου δήλωσε ότι δεν ήθελε πια να ζει, καθώς δεν έβλεπε κανένα νόημα στη ζωή του. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων οκτώ ετών είχε παντρευτεί τρεις φορές γυναίκες με τα μισά του χρόνια, είχε αποκτήσει σημαντική περιουσία, και να τώρα αυτό το οικτρό αποτέλεσμα...

Ή ένα άλλο παράδειγμα. Μια μεσήλικη γυναίκα έχασε τον μοναχογιό της. Η θλίψη, τα δάκρυα, το αδιέξοδο και η απόγνωση δεν την άφηναν ούτε μια μέρα από τη στιγμή του αυτοκινητιστικού ατυχήματος, το οποίο είχε συμβεί πριν από δύο χρόνια... Ακόμη ένα παράδειγμα. Ένας νεαρός άνδρας που στα τριάντα οκτώ του χρόνια είχε ήδη υποστεί δύο εμφράγματα του μυοκαρδίου... Υπάρχει ένα θέμα που είναι πρακτικά απαγορευμένο στην κοσμική ιατρική και ψυχολογία: το θέμα του θανάτου. Για τον θάνατο προτιμούν να σιωπούν. Η επιστήμη εδώ είναι ανίσχυρη. Τους βαριά ασθενείς τούς ενθαρρύνουν συνεχώς λέγοντας: "Όλα θα πάνε καλά", "Όλα θα είναι φυσιολογικά". Μέσα σε αυτό το ψέμα πεθαίνει ο άνθρωπος. Πεθαίνει χωρίς να έχει προετοιμαστεί, χωρίς μετάνοια, χωρίς πνευματική διαθήκη.

Μου έτυχε όχι λίγες φορές να δω τον θάνατο άπιστων ανθρώπων. Θυμάμαι καλά έναν άνθρωπο. Στο πρόσωπό του υπήρχε τρόμος και σύγχυση, ολόκληρος βρισκόταν σε μια κατάσταση εντονότατου άγχους. Δεν βρίσκω λόγια για να περιγράψω αυτόν τον φόβο που πάγωνε την ψυχή, μέσα στον οποίο βρισκόταν. Ακόμη και οι σκέψεις για τον θάνατο γεννούν απόγνωση στον αθεϊστή. Για τον ορθόδοξο άνθρωπο, η μνήμη της ώρας του θανάτου είναι ένας σημαντικός παράγοντας για τη διόρθωση της ζωής του. Από τα νιάτα του, ο χριστιανός ζητά από τον Κύριο χριστιανικά τέλη της ζωής, ανώδυνα, ανεπαίσχυντα, ειρηνικά και καλή απολογία επί του φοβερού βήματος του Χριστού. Όταν διαβάζεις για το τέλος των δικαίων και των αγίων, τότε η ψυχή δεν γεμίζει με θλίψη, αλλά με κατάνυξη και παρηγοριά...

Η θεραπευτική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να έχει μια ιεραρχία στόχων: από τους πιο άμεσους (να ηρεμήσει τον ασθενή, να του εμφυσήσει ελπίδα, να εξαλείψει τα συμπτώματα της νόσου) έως τους κύριους — την εσωτερική ανάπτυξη και εξέλιξη, την στροφή προς τις αιώνιες αξίες. Σε αντίθετη περίπτωση, η ψυχολογική πρακτική μπορεί να μετατραπεί σε μια επικίνδυνη χειραγώγηση των ψυχών των ανθρώπων ή θα επιφέρει απλώς ένα "κοσμητικό" αποτέλεσμα.

Κατά τη βαθιά μου πεποίθηση, η ψυχοθεραπεία, όταν αυτό είναι εφικτό, πρέπει να γίνει μια "γέφυρα" προς την πίστη στον Θεό. Χαίρομαι ειλικρινά βλέποντας πρώην ασθενείς μου στην εκκλησία. Μεταγενέστερα, αν περάσουν από το γραφείο μου, το κάνουν μόνο ως επισκέπτες, διότι οι ψυχές τους έχουν πλέον βρει τον Παντοδύναμο θεραπευτή — τον Κύριό μας Ιησού Χριστό.

Θα μοιραστώ μαζί σας ακόμη ένα παράδειγμα. Για τρία χρόνια εργάστηκα στο τμήμα αποκατάστασης μιας καρδιολογικής κλινικής. Έπρεπε να αναλάβω την ψυχολογική αποκατάσταση ασθενών μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου. Οι άνθρωποι που έρχονταν στο ραντεβού, και οι οποίοι ήταν κυρίως άνδρες σε παραγωγική ηλικία, δεν έβρισκαν ησυχία πουθενά. Η διάθεσή τους ήταν καταθλιπτική, και συχνά έτρεχαν δάκρυα στα μάτια τους. Άλλοι απορούσαν, βρίσκονταν σε σύγχυση και δεν πίστευαν αυτό που τους είχε συμβεί. Λογικό, 45-50 ετών, γεμάτοι σχέδια και επιχειρηματικά πλάνα. Και ξαφνικά, μια τόσο βαριά ασθένεια-έμφραγμα. Στο άκουσμα και μόνο αυτής της λέξης πολλοί ανατριχιάζαν και το δέρμα τους έβγαζε σπυράκια.

Σύμφωνα με τις οδηγίες, ως γιατρός-ψυχοθεραπευτής και ψυχίατρος, όφειλα να κάνω διάγνωση των ψυχικών ανωμαλιών και να θεραπεύω με τη βοήθεια φαρμάκων και ψυχολογικής παρέμβασης. Από διάφορους ερευνητές έχει διαπιστωθεί ότι ακόμη και 6-12 μήνες μετά την εκδήλωση του εμφράγματος, στο 90% των ασθενών ανιχνεύεται κατάθλιψη. Τα αίτια της επιμονής της, όπως έδειξαν οι παρατηρήσεις, συνδέονται με την απώλεια του νοήματος της ζωής και την κατάρρευση των ελπίδων.

Μελετώντας λεπτομερώς τη βιβλιογραφία σχετικά με το θέμα της ψυχολογικής αποκατάστασης των εμφραγματιών, εντόπισα μια τάση η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ως φυγή από την πραγματικότητα, εξομάλυνση των αιχμηρών γωνιών ή απόσπαση της προσοχής. Φυσικά, το να ηρεμήσει κανείς είναι απαραίτητο, αλλά μετά τι γίνεται; Τέτοια ερωτήματα έθετα στον εαυτό μου πολύ συχνά.

Στο Κέντρο Ψυχικής Υγείας της Ρωσικής Ακαδημίας Ιατρικών Επιστημών, τον Μάιο του 1993, πραγματοποιήθηκε ένα συνέδριο με τίτλο "Ψυχικές διαταραχές και καρδιαγγειακή παθολογία". Ήμουν συμμετέχων σε αυτό. Το θέμα της ψυχολογικής αποκατάστασης των εμφραγματιών συζητήθηκε στο πλαίσιο του ζητήματος της "ποιότητας ζωής". Ακούστηκαν πολλές ομιλίες και εισηγήσεις για την ψυχολογική αποκατάσταση.

Η κύρια φιλοσοφική σκέψη των ομιλητών εντασσόταν στο σχήμα: να ζεις με αξιοπρέπεια — να αρρωσταίνεις με αξιοπρέπεια — να πεθαίνεις με αξιοπρέπεια. Μάλιστα, υπό την έννοια της αξιοπρέπειας γίνονταν αντιληπτά κυρίως τα κοινωνικο-βιοτικά στοιχεία, αλλά σε καμία περίπτωση τα ηθικά. Για την πνευματικότητα, για τον Θεό, για την πίστη δεν ειπώθηκε ούτε μία λέξη. Οι επιστήμονες, όπως μου φάνηκε, προσπαθούσαν να κρυφτούν πίσω από την επιστημονική ορολογία, να αποφύγουν την απάντηση στο κύριο ερώτημα: "Τι να αντιτάξουμε στην ασθένεια;". Στο σημείο ακριβώς αυτό, η κοσμική ιατρική και η ψυχολογία βρέθηκαν σε αδιέξοδο. Η έξοδος από αυτό δεν είναι απλή, αλλά διακρίνεται στη στροφή προς τον Χριστό, στην ταπείνωση.

Ο Μητροπολίτης Βενιαμίν (Φεντσένκοφ) έγραφε: "Αναμφίβολα υπάρχει σχέση μεταξύ της απιστίας και της λεγόμενης μόρφωσης (σ. στις αθεϊστικές χώρες). Αλλά το ζήτημα εδώ δεν έγκειται στην επιστημονική κατάρτιση, κατά τη γνώμη μας, αλλά σε κάτι άλλο. Σε τι ακριβώς; Στην έλλειψη ταπείνωσης! Ή, πιο απλά, στην υπερηφάνεια! Τουλάχιστον, αυτή είναι η δική μου παρατήρηση. Η επιστημονική μόρφωση ξεχωρίζει τους ανθρώπους από τη μάζα των απλών εργατών, τους δίνει πλεονεκτήματα, μεγαλώνει η αυτοπεποίθηση... και μαζί με όλα αυτά έρχεται και η υπερηφάνεια. "Η πίστη είναι ταπείνωση", λέει ο όσιος Βαρσανούφιος ο Μέγας. Αλλά το κύριο δεν είναι αυτό· ο μορφωμένος άνθρωπος αρχίζει να πιστεύει στον εαυτό του: στον νου του, στις γνώσεις του, και όχι στον Θεό, όχι στη χάρη του Θεού". Δεν έχω να προσθέσω τίποτα σε αυτά τα λόγια.

Εδώ και 14 χρόνια διευθύνει την κλινική στην οποία δεχόμουν τους ασθενείς η μητέρα μου — η Αβντέεβα Γκαλίνα Πετρόβνα. Εκείνη, ως πιστός άνθρωπος, συμβάλλει με κάθε τρόπο στη δημιουργία ενός θερμού χριστιανικού κλίματος στο νοσοκομείο. Υπό την καθοδήγησή της, αναπτύξαμε ένα πρόγραμμα βοήθειας για τους ασθενείς στο στάδιο της εξωτερικής περίθαλψης. Μία από τις κύριες ιδέες του προγράμματος συνοψιζόταν στο ότι το έμφραγμα του μυοκαρδίου (ή άλλη βαριά παθολογία) είναι ένα γεγονός από το οποίο είναι απαραίτητο να εξαχθεί κάτι πολύτιμο για τη μελλοντική ζωή, να μετατραπεί η δοκιμασία σε κάτι με νόημα και να ξεπεραστεί η ασθένεια σε ψυχολογικό και πνευματικό επίπεδο. Με τη βοήθεια του Θεού, επιχειρήσαμε μια ολιστική θεώρηση του ανθρώπου στην ενότητα όλων των σφαιρών της ύπαρξής του: της βιολογικής, της κοινωνικο-ψυχολογικής και της πνευματικής. Το σύνθημα του προγράμματος έγινε η φράση: "γιατρός και ασθενής σε αναζήτηση νοήματος".

Ο πνευματικός μου καθοδηγητής, ο ιερέας π. Μπορίς Ζακίροφ, ο οποίος γνωρίζει πολύ καλά ζητήματα ψυχολογίας και φιλοσοφίας, ερχόταν επανειλημμένα στην κλινική μας. Συναντιόταν με τους γιατρούς, ενημερωνόταν για τα σχέδιά μας, μας πρότεινε πολλά πράγματα και ευλόγησε το πρόγραμμα "προς δόξαν Θεού και για τη βοήθεια του πλησίον". Στους ασθενείς που το επιθυμούσαν, αρχίσαμε να διαβάζουμε διδαχές των Αγίων Πατέρων, ιδιαίτερα εκείνες που αφορούσαν την υπομονετική αντιμετώπιση των ασθενειών για χάρη του Χριστού. Στο γραφείο μου ακούγαμε αποσπάσματα από ορθόδοξους ύμνους και συναντιόμασταν με τον κλήρο. Μετά την επιστροφή μου από τους Αγίους Τόπους, λάβαμε ευλογία να χριόμαστε με λάδι από το καντήλι του Παναγίου Τάφου και του Τάφου της Υπεραγίας Θεοτόκου. Προς μεγάλη χαρά όλων μας, η καρδιολογική κλινική βρισκόταν σε απόσταση εκατό μέτρων από τον Καθεδρικό Ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου (Βεντένσκι). Ορισμένοι ασθενείς, ανάλογα με τις δυνάμεις τους, παρακολουθούσαν τις ιερές ακολουθίες, προετοιμάζονταν για την εξομολόγηση και τη Θεία Κοινωνία. Συνέβαινε μάλιστα ο ασθενής να εισάγεται για θεραπεία σε πολύ σοβαρή κατάσταση, να ακολουθεί το στάδιο της αποκατάστασης και, πριν πάρει εξιτήριο για το σπίτι του, να γίνεται αληθινός ορθόδοξος χριστιανός. Δόξα τω Θεώ, που εκχέει ακατάπαυστα πάνω μας το έλεος και τους οικτιρμούς Του!

Με ιδιαίτερη προσοχή διαβάζαμε, μαζί με τους ασθενείς και όσους ανάρρωναν, τις διδαχές του Αγίου Θεοφάνη του Εγκλείστου. Πόσο ξεκάθαρα, πόσο μεστά μιλάει ο επίσκοπος Θεοφάνης, ο ευάρεστος στον Θεό, για τις ασθένειες και τη σημασία τους στη ζωή μας. Με χαρά παραθέτω τα λόγια του Αγίου: "Όλα είναι από τον Θεό: και οι ασθένειες και η υγεία, και όλα όσα προέρχονται από τον Θεό μάς δίνονται για τη σωτηρία μας. Έτσι κι εσύ να δέχεσαι την ασθένειά σου και να ευχαριστείς τον Θεό που μεριμνά για τη σωτηρία σου. Το πώς ακριβώς εξυπηρετεί τη σωτηρία αυτό που στέλνει ο Θεός, μπορείς να μην το ψάχνεις, διότι ίσως και να μην το μάθεις ποτέ. Ο Θεός στέλνει κάτι ως τιμωρία, σαν επιτίμιο· κάτι άλλο για συνετισμό, ώστε να συνέλθει ο άνθρωπος· άλλο για να τον γλιτώσει από μια συμφορά στην οποία θα έπεφτε αν ήταν υγιής· άλλο για να δείξει ο άνθρωπος υπομονή και έτσι να κερδίσει μεγαλύτερο μισθό· άλλο για να τον καθαρίσει από κάθε πάθος, καθώς και για άλλους λόγους... Εσύ δε, όταν θυμάσαι τις αμαρτίες σου, να λες: 'Δόξα Σοι, Κύριε, που μου επέβαλες επιτίμιο για τη διόρθωσή μου!'. Όταν θυμάσαι ότι στο παρελθόν δεν θυμόσουν πάντα τον Θεό, να λες: 'Δόξα Σοι, Κύριε, που μου έδωσες την αφορμή να Σε θυμάμαι πιο συχνά!'" (Τεύχος 1, επιστολή 42, σελ. 41).

Ποιμαντική Ψυχιατρική

Ανάμεσα σε όλες τις ιατρικές ειδικότητες υπάρχει μία που μπορεί να έρθει σε άμεση επαφή με την ποιμαντική διακονία. Το όνομά της είναι ψυχιατρική. Μάλλον δεν αποτελεί υπερβολή να πούμε ότι πολλοί ιερείς, κατά τα έτη της διακονίας τους, έχουν συναντήσει στο αναλόγιο της εξομολόγησης ή κατά τη διάρκεια κάποιας άλλης ποιμαντικής φροντίδας περιπτώσεις όπου το πνευματικό τους παιδί παρουσίαζε ορισμένες συναισθηματικές ή νοητικές διαταραχές στη συμπεριφορά του. Συναντώνται επίσης περιπτώσεις ποιμαντικής καθοδήγησης ψυχικά ασθενών που βρίσκονται σε κατάσταση ύφεσης. Και τέλος, ξεχωρίζει μια εκτενής ομάδα οριακών (στα όρια μεταξύ υγείας και ασθένειας) ψυχοστατικών διαταραχών, η εξάπλωση των οποίων είναι αρκετά μεγάλη.

Υπάρχουν καταστάσεις της ψυχής, όπως επισημαίνει ο αρχιμανδρίτης Κυπριανός (Η Ορθόδοξη Ποιμαντική Διακονία, Παρίσι, 1957), οι οποίες είναι δύσκολο να οριστούν με τις κατηγορίες της ηθικής θεολογίας και δεν εμπίπτουν στις έννοιες του καλού και του κακού. Αυτές οι καταστάσεις δεν ανήκουν στον ασκητικό τομέα, αλλά στον ψυχοπαθολογικό, και αναπτύσσονται από τη σάρκα, από τη φύση.

Παλαιότερα, οι φοιτητές της Θεολογικής Ακαδημίας εξοικειώνονταν με την ποιμαντική ψυχιατρική. Στις μέρες μας, το μάθημα αυτό δεν διδάσκεται για οργανωτικούς λόγους, που σχετίζονται με τη διδασκαλία του. Ωστόσο, το ζήτημα αυτό συζητείται έντονα και θέλω να πιστεύω ότι θα επιλυθεί θετικά.

Η ποιμαντική ψυχιατρική επιδιώκει να διεισδύσει σε εκείνες τις σφαίρες της ψυχικής ζωής που δεν χαρακτηρίζονται ως αμαρτία, αλλά «γειτνιάζουν» με αυτήν ή «ωθούν» τον ασθενή προς αυτήν. Για παράδειγμα, το άγχος (αν πρόκειται για σύμπτωμα) δεν αποτελεί αμαρτία, ωστόσο μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές συνέπειες για αυτόν που το βιώνει. Ως αποτέλεσμα μιας ψυχικής ασθένειας, η ψυχή του ανθρώπου καλύπτεται, κατά κάποιον τρόπο, από μια «καταχνιά», η οποία πρέπει να διαλυθεί. Μια τέτοια ψυχή, όπως πολύ σωστά παρατήρησε ένας ιερέας, χάνει τον δρόμο προς τον Κύριο. Η βούληση του ανθρώπου εξασθενεί. Οι ποιμαντικές συμβουλές αποδεικνύονται πρόωρες, επειδή δεν μπορούν να γίνουν εξίσου αντιληπτές από τον πάσχοντα. Η θεραπεία τέτοιων ασθενειών αποκλειστικά με ασκητικά μέσα δεν δικαιολογείται. Εδώ θα είναι κατάλληλη η βοήθεια ενός ψυχιάτρου. Είναι καλό αν στην ενορία υπάρχει ένας ορθόδοξος γιατρός. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο ιερέας μπορεί να χρησιμοποιήσει τη βοήθειά του. Οι γνώσεις ψυχιατρικής θα φανούν χρήσιμες και στον ίδιο τον ιερέα. Η ψυχιατρική σε αυτές τις καταστάσεις δεν αντιτίθεται στην ποιμαντική, αλλά επιδιώκει να την εμπλουτίσει με ορισμένες πληροφορίες. Το καθήκον του ιερέα είναι να προδιαθέσει τον καθοδηγούμενο στην υπομονή και την ταπείνωση και να προσευχηθεί για αυτόν. Το καθήκον του γιατρού είναι, ελπίζοντας στη βοήθεια του Θεού, να θεραπεύσει τις ψυχικές διαταραχές με τις μεθόδους της σύγχρονης ιατρικής.

Ο ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, επιδρώντας στη βούληση του ανθρώπου, στον νου και στα συναισθήματά του, βοηθά στην υπέρβαση της ασθένειας ή των συνεπειών της. Προσπαθεί να εξαλείψει τα παθολογικά συμπτώματα και σύνδρομα του κεντρικού νευρικού συστήματος, όπως η κατάθλιψη, το άγχος, η εξασθένηση (ασθένεια) κ.ά., τα οποία δεν προέκυψαν λόγω εχθρικού (δαιμονικού) πειρασμού, αλλά για λόγους βιολογικούς και κληρονομικούς. Με την ανάρρωσή του (όταν αυτό είναι εφικτό), ο άνθρωπος επανέρχεται στην κανονική του κατάσταση. Μπορεί να βλέπει με νηφαλιότητα τη γύρω ζωή και τον εαυτό του, να επισκέπτεται τον ναό του Θεού, να προσεύχεται, να εργάζεται για το καλό της οικογένειας και της κοινωνίας. Καθώς ο ασθενής αναρρώνει, το "ειδικό βάρος" της ψυχιατρικής βοήθειας θα εξασθενεί, ενώ της πνευματικής, αντίθετα, θα αυξάνεται.

Ασφαλώς, τα όσα περιγράφηκαν παραπάνω αποτελούν απλώς μια σχηματική απεικόνιση ενός τόσο σύνθετου πεδίου γνώσης, όπως η ποιμαντική ψυχιατρική. Ως παράδειγμα των όσων ειπώθηκαν, θα παραθέσω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του γνωστού Ρώσου ψυχιάτρου και βαθιά πιστού ανθρώπου, Δ.Ε. Μέλιχοφ, H Ψυχιατρική και το πρόβλημα της πνευματικής ζωής. Ο συγγραφέας, σε ένα από τα κεφάλαια, περιγράφει την ασθένεια του Ντοστογιέφσκι και την εμπειρία της πνευματικής του πορείας:

"Ένα πολύ διδακτικό παράδειγμα εκ γενετής κληρονομικής επιληψίας για έναν ιερέα αποτελεί η ασθένεια του Φ.Μ. Ντοστογιέφσκι: ο ιδιοφυής συγγραφέας υπέφερε από επιληψία από την ηλικία των 15 ετών. Επρόκειτο για μια σχετικά ήπια στην πορεία της μορφή μικτής επιληψίας, με σπάνιες κρίσεις και ισοδύναμα, χάρη στην οποία διατήρησε τις δημιουργικές του ικανότητες μέχρι το τέλος της ζωής του, αν και υπέφερε από σημαντικά ελλείμματα μνήμης. Η νόσος παρουσίασε έξαρση κατά τα φοιτητικά του χρόνια και, στη συνέχεια, κατά την περίοδο της δίκης, της θανατικής καταδίκης, των χρόνων των καταναγκαστικών έργων και της στρατιωτικής θητείας.

Αποτελεί σοβαρό λάθος η αφελή προσπάθεια να εξηγηθεί μέσω της ασθένειας, ή να απορρεύσει από αυτήν, η κοσμοθεωρία και το έργο συγγραφέων ή δημόσιων προσώπων. Ο Φ.Μ. Ντοστογιέφσκι ήταν ένας ιδιοφυής συγγραφέας 'όχι εξαιτίας, αλλά παρά' την ασθένειά του. Όντας συγγραφέας αυτοβιογραφικός, έδειξε στο έργο του, μεταξύ άλλων, όλη την ποικιλομορφία και την αντιφατικότητα των εκδηλώσεων και των βιωμάτων των μη ισορροπημένων τύπων της ανθρώπινης προσωπικότητας. Ταυτόχρονα, ως πιστός άνθρωπος, του οποίου η πίστη πέρασε 'μέσα από το καμίνι των αμφιβολιών', αντανακλά σε αρκετούς ήρωές του τόσο τις προσπάθειες να κατανοήσει την ασθένειά του όσο και την εμπειρία του αγώνα μαζί της... Ο πρίγκιπας Μίσκιν και ο Ρογκόζιν στον Ηλίθιο· η διαύγεια, η ταπείνωση και η πίστη του γέροντα Ζωσιμά και η εξέγερση του Ιβάν Καραμάζοφ· η διαύγεια και η καθαρότητα του Αλιόσα Καραμάζοφ και η βαθιά ηθική παραμόρφωση ('κολασμένη φύση') του Φιόντορ Καραμάζοφ και του Σμερντιακόφ· η ανεξέλεγκτη δύναμη των ορμών και των παθών στον Ντμίτρι, η οποία εναλλάσσεται με βαθιά μετάνοια, με τη δίψα για λύτρωση μέσω του υποφέρειν κ.λπ. Συνειδητοποιούσε τον εαυτό του ως αιχμάλωτο της μοίρας και της ασθένειάς του και πάλευε μαζί της. Η διπλή φύση, η ύπαρξη του σωσία (doppelgänger) δεν είναι η μοίρα μόνο των ηρώων του, πολλοί από τους οποίους πεθαίνουν παλεύοντας με τους σωσίες τους. Τη διπλή αυτή φύση τη συνειδητοποιούσε και στον ίδιο του τον εαυτό και προς το τέλος της ζωής του έκανε τον απολογισμό της εμπειρίας του αγώνα του εναντίον της... Όμως ο Ντοστογιέφσκι διατήρησε μέχρι τις τελευταίες του μέρες τις δημιουργικές του δυνάμεις, την κριτική στάση απέναντι στην ασθένεια, στον χαρακτήρα του και μια ζωντανή συμπαράσταση προς τους ανθρώπους. Αυτή η διπλή φύση ήταν η τραγωδία του άρρωστου ευφυούς ανθρώπου και των ηρώων του. Διατήρησε όμως, όπως έγραψε γι' αυτόν ο Στράχοφ, 'ένα βαθύ ψυχικό κέντρο, που καθόριζε όλο το περιεχόμενο του νου και της δημιουργίας του', από το οποίο πήγαζε η ενέργεια που ζωογονούσε και μεταμόρφωνε κάθε του δραστηριότητα...".

Με βάση αυτό το παράδειγμα, μπορεί κανείς να συνοψίσει εν συντομία τη στάση του ίδιου του πιστού ασθενούς απέναντι στις εκδηλώσεις της νόσου και να χαράξει τις βασικές γραμμές συμπεριφοράς του ιερέα-πνευματικού καθοδηγητή με ασθενείς που πάσχουν από επιληψία. Μπορούμε να διακρίνουμε δύο κύρια καθήκοντα του ιερέα όσον αφορά τους ασθενείς: 1) να παρακινήσει τον ασθενή να υποβληθεί σε ιατρική εξέταση και, σε περίπτωση ανάγκης, σε συστηματική θεραπεία και 2) να βοηθήσει τον ασθενή στον αγώνα του ενάντια στην ασθένεια, στην κριτική συνειδητοποίηση και την υπέρβαση των ανωμαλιών του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς του.

Ο ψυχίατρος μπορεί να θεραπεύσει τον ασθενή σε περιόδους οξειών ψυχώσεων, να βοηθήσει ώστε οι κρίσεις της νόσου και τα επιληπτικά επεισόδια να γίνουν πιο σπάνια και, κατά το δυνατόν, να προλάβει τις υποτροπές τους. Ο ρόλος του πνευματικού είναι ιδιαίτερα σημαντικός για αυτούς τους ασθενείς κατά τις μεσοδιαστημικές περιόδους (μεταξύ των κρίσεων), όταν συνειδητοποιούν τις βασανιστικές αντιφάσεις των πολικών καταστάσεων έξαρσης και κατάπτωσης, έλλαμψης και άγριου θυμού, διαύγειας και συσκότισης της συνείδησης, των πολικών καταστάσεων αγαθής διάθεσης προς τον κόσμο και τους ανθρώπους και ζοφερής πικρίας, εκνευρισμού, καχυποψίας και ηθικοπλαστικών διδαχών... Η συμπεριφορά του ιερέα καθορίζεται από το γενικό καθήκον της ποιμαντικής διακονίας να βοηθήσει τον άνθρωπο να φτάσει σε βαθιά μετάνοια, να αποκαταστήσει μια σωστή πνευματική αίσθηση της ζωής στην ψυχή του, μια σωστή στάση απέναντι στην αμαρτία του και απέναντι στην αθάνατη ανθρώπινη κλήση του, η οποία υφίσταται τόσο δραματικές δοκιμασίες σε ασθενείς όπου η διχαστικότητα εκδηλώνεται στο μέγιστο βαθμό.

Οι Άγιοι Πατέρες για τα πάθη και τις αρετές

"Όποιος βρήκε τον δρόμο της μακροθυμίας και της ανεξικακίας, αυτός βρήκε τον δρόμο της ζωής.

Είναι καλύτερο να ανακόπτεις τον εκνευρισμό με ένα χαμόγελο, παρά να αγριεύεις ανεξέλεγκτα.

Ό,τι είναι το δηλητήριο των οχιών, αυτό είναι η οργή (ο εκνευρισμός) και η μνησικακία, επειδή και το πρόσωπο αλλοιώνουν, και τον νου ταράζουν, και τα νεύρα εξασθενούν, και προξενούν στον άνθρωπο έλλειψη δυνάμεων για την επιτέλεση του έργου του· ενώ η πραότητα και η αγάπη απομακρύνουν όλα αυτά.

Να είσαι προσεκτικός με τον εαυτό σου, ώστε να μην σε κυριεύσουν η οξύθυμη διάθεση, η οργή και η μνησικακία, εξαιτίας των οποίων θα διάγεις μια ζωή γεμάτη ταραχή και ακαταστασία. Αλλά να αποκτήσεις μεγαλοψυχία, πραότητα, ανεξικακία και όλα όσα ταιριάζουν στους χριστιανούς, ώστε να διάγεις μια ζωή ήρεμη και γαλήνια.

Αν έχεις κάτι εναντίον του αδελφού σου ή ο αδελφός σου εναντίον σου, συμφιλιώσου. Αν δεν το κάνεις αυτό, τότε ό,τι κι αν προσφέρεις στον Θεό, δεν θα γίνει δεκτό (Μαρκ. 11:25· Ματθ. 5:23-24). Αν όμως εκπληρώσεις αυτή την εντολή του Δεσπότου, τότε με παρρησία να προσεύχεσαι σε Αυτόν, λέγοντας: "Άφες μοι, Δέσποτα, τα οφειλήματά μου, καθώς και εγώ αφήνω στον αδελφό μου, έχοντας εκπληρώσει την εντολή Σου!". Και ο Φιλάνθρωπος [Θεός] θα πει ως απάντηση: "Αν εσύ συγχώρεσες, θα συγχωρήσω κι Εγώ· αν εσύ χάρισες, χαρίζω κι Εγώ τα δικά σου χρέη".

Μην νομίζεις ότι εσύ μόνο υποφέρεις θλίψεις περισσότερο από τον καθένα. Όπως είναι αδύνατο για κάποιον που ζει πάνω στη γη να αποφύγει αυτόν τον αέρα, έτσι είναι αδύνατο για τον άνθρωπο που ζει σε αυτόν τον κόσμο να μην δοκιμαστεί από θλίψεις και ασθένειες. Εκείνοι που είναι απασχολημένοι με τα επίγεια, δοκιμάζουν θλίψεις από τα επίγεια· ενώ εκείνοι που επιδιώκουν τα πνευματικά, για τα πνευματικά πονούν. Αλλά οι τελευταίοι θα είναι μακάριοι, επειδή ο καρπός τους θα είναι άφθονος εν Κυρίω.

Ο Θεός δεν επιτρέπει στην ψυχή που ελπίζει σε Αυτόν και είναι υπομονετική, να δοκιμάζεται σε τέτοιο βαθμό ώστε να φτάσει στην απόγνωση, δηλαδή να πέσει σε τέτοιους πειρασμούς και θλίψεις που δεν μπορεί να υποφέρει (Α΄ Κορ. 10:13). Και ο πονηρός δεν πειράζει την ψυχή ούτε τη βαραίνει με θλίψη στον βαθμό που θέλει ο ίδιος, αλλά στον βαθμό που του έχει επιτραπεί από τον Θεό. Αρκεί μόνο η ψυχή να υπομένει τα πάντα με ανδρεία, κρατώντας την ελπίδα της μέσω της πίστης και προσδοκώντας από τον Θεό βοήθεια και προστασία· και είναι αδύνατο να εγκαταλειφθεί".

Όσιος Εφραίμ ο Σύρος

"Το μίσος προέρχεται από τη μνησικακία, η μνησικακία από την υπερηφάνεια, η υπερηφάνεια από τη ματαιοδοξία, η ματαιοδοξία από την απιστία, η απιστία από τη σκληροκαρδία, η σκληροκαρδία από την αμέλεια, η αμέλεια από την τεμπελιά, η τεμπελιά από την ακηδία (αθυμία), η ακηδία από την ανυπομονησία, η ανυπομονησία από τη φιλαυτία.

Η προσευχή εξαρτάται από την αγάπη, η αγάπη από τη χαρά, η χαρά από την πραότητα, η πραότητα από την ταπείνωση, η ταπείνωση από τη διακονία (προσφορά), η διακονία από την ελπίδα, η ελπίδα από την πίστη, η πίστη από την υπακοή, η υπακοή από την απλότητα".

Όσιος Μακάριος ο Μέγας

"Ωφέλιμη για εμάς πρέπει να θεωρούμε τη λύπη μόνο σε εκείνη την περίπτωση, κατά την οποία τη δεχόμαστε όντας υποκινούμενοι είτε από τη μετάνοια για τις αμαρτίες μας, είτε από την ένθερμη επιθυμία για τελειότητα, είτε από τη θεωρία της μελλοντικής μακαριότητας. Για αυτήν μιλάει και ο μακάριος Παύλος: "Η γαρ κατά Θεόν λύπη μετάνοιαν εις σωτηρίαν αμεταμέλητον κατεργάζεται· η δε του κόσμου λύπη θάνατον κατεργάζεται" (Β΄ Κορ. 7:10).

Υπάρχει όμως και ένα άλλο είδος λύπης —το πιο άχρηστο και επικίνδυνο— όταν αυτή εμφυτεύει στην αμαρτωλή ψυχή όχι την πρόθεση να διορθώσει τη ζωή της και να καθαριστεί από τα πάθη, αλλά την ολέθρια απόγνωση. Αυτή ακριβώς η λύπη δεν επέτρεψε στον Κάιν να μετανοήσει μετά την αδελφοκτονία, ούτε επέτρεψε στον Ιούδα μετά την προδοσία να αναζητήσει μέσα επανόρθωσης, αλλά τον παρέσυρε, μέσω της απόγνωσης που του ενέπνευσε, στην αγχόνη".

Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός

"Δεν λυπάται ο εγκρατής επειδή δεν βρήκε τροφή, ούτε ο σώφρων επειδή δεν πέτυχε την αισχρή ακολασία, ούτε ο άκακος (μη οργίλος) επειδή δεν κατάφερε να εκδικηθεί, ούτε ο ταπεινόφρων επειδή στερήθηκε τις ανθρώπινες τιμές, ούτε ο ακτήμονας επειδή υπέστη αποτυχία. Αυτοί έχουν σβήσει εντελώς μέσα τους όλες αυτές τις επιθυμίες — γι' αυτό και δεν δοκιμάζουν λύπη· διότι τον απαθή δεν τον πληγώνει η λύπη, όπως ακριβώς το βέλος δεν διαπερνά εκείνον που φοράει θώρακα.

Η λύπη γεννιέται από ό,τι είναι δυσάρεστο (συμφορές, θλίψεις, πικρίες)· από τη λύπη δε, προέρχεται η σκοτεινή (σκυθρωπή) διάθεση του πνεύματος· και από τα δύο αυτά γεννιέται η ανόητη φιλονικία (το να γκρινιάζει κανείς για τα πάντα).

Αν θέλεις να καταστείλεις τη λύπη μαζί με τη σκοτεινή διάθεση, τότε αγκάλιασε την αγαθή αγάπη και ενδύσου την άκακη χαρά".

Άγιος Νείλος ο Σιναΐτης

"Ο θυμός είναι η ανάμνηση του κρυμμένου μίσους, δηλαδή της μνησικακίας. Ο θυμός είναι η επιθυμία να προξενήσεις κακό σε αυτόν που σε πίκρανε. Η οξύθυμη διάθεση (το ευέξαπτο) είναι η στιγμιαία ανάφλεξη της καρδιάς. Η πίκρα (το παράπονο) είναι ένα δυσάρεστο (ενοχλητικό) συναίσθημα που έχει φωλιάσει στην ψυχή. Η μανία (η λύσσα) είναι η ανατροπή της καλής πνευματικής κατάστασης και ο διασυρμός της ψυχής.

Ο θυμός, όπως η γρήγορη κίνηση της μυλόπετρας, μέσα σε μια στιγμή μπορεί να τρίψει και να καταστρέψει περισσότερο ψυχικό σιτάρι και καρπό, από ό,τι οτιδήποτε άλλο σε μια ολόκληρη μέρα. Γι' αυτό πρέπει να προσέχουμε επισταμένως τον εαυτό μας. Αυτός, σαν φλόγα που φουντώνει από δυνατό άνεμο, καίει και αφανίζει το ψυχικό χωράφι πιο γρήγορα από ό,τι μια σιγανή φωτιά.

Όπως με την εμφάνιση του φωτός απομακρύνεται το σκοτάδι, έτσι από την ευωδία της ταπείνωσης εξαφανίζεται κάθε πίκρα και θυμός".

Όσιος Ιωάννης της Κλίμακος

"Είτε καλό μας κάνει κάποιος είτε κακό υποστούμε από κάποιον, οφείλουμε να βλέπουμε προς τα πάνω και να ευχαριστούμε τον Θεό για όλα όσα μας συμβαίνουν, ελέγχοντας πάντα τον εαυτό μας και λέγοντας, όπως είπαν οι Πατέρες, ότι αν μας συμβεί κάτι καλό, αυτό είναι έργο της πρόνοιας του Θεού, ενώ αν είναι κακό, φταίνε οι αμαρτίες μας· διότι αληθινά, ό,τι κι αν υποφέρουμε, το υποφέρουμε για τις αμαρτίες μας. Οι Άγιοι, ακόμη κι αν υποφέρουν, υποφέρουν για το όνομα του Θεού, ή για να φανερωθούν οι αρετές τους προς όφελος πολλών, ή για να πληθυνθούν τα στεφάνια και οι ανταμοιβές τους από τον Θεό".

Όσιος Αββάς Δωρόθεος

"Ο Κύριος αναπληρώνει την έλλειψη των καλών μας έργων είτε με ασθένειες είτε με θλίψεις".

Άγιος Δημήτριος του Ροστόφ

"Όταν, για παράδειγμα, ο ασθενής πάρει την απόφαση να υπομένει με γενναιοψυχία την ασθένειά του και την υπομένει, ο εχθρός [διάβολος], γνωρίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο εκείνος θα στερεωθεί στην αρετή της υπομονής, πλησιάζει για να ανατρέψει αυτή την καλή του διάθεση. Για τον σκοπό αυτό, αρχίζει να φέρνει στον νου του πολλά καλά έργα που θα μπορούσε να είχε επιτελέσει αν βρισκόταν σε άλλη κατάσταση, και προσπαθεί να τον πείσει ότι, αν ήταν υγιής, πόσο καλά θα είχε δουλέψει για τον Θεό και πόση ωφέλεια θα είχε προσφέρει και στον εαυτό του και στους άλλους: θα πήγαινε στην εκκλησία, θα έκανε πνευματικές συζητήσεις, θα διάβαζε και θα έγραφε για την οικοδομή των πλησίον του κ.λπ.

Μόλις παρατηρήσει ότι τέτοιες σκέψεις γίνονται αποδεκτές, ο εχθρός τις φέρνει όλο και πιο συχνά στον νου, τις πληθαίνει και τις στολίζει, τις περνάει στο συναίσθημα, προκαλεί επιθυμίες και παρορμήσεις για εκείνα τα έργα, παρουσιάζοντας πόσο καλά θα πήγαιναν οι μεν ή οι δε δουλειές του, και διεγείροντας τη λύπη για το ότι είναι δεμένος χειροπόδαρα από την ασθένεια.

Σιγά-σιγά, με τις συχνές επαναλήψεις τέτοιων σκέψεων και κινήσεων στην ψυχή, η επιθυμία μετατρέπεται σε δυσαρέσκεια και αγανάκτηση. Η προηγούμενη γενναιόψυχη υπομονή με αυτόν τον τρόπο ανατρέπεται, και η ασθένεια φαντάζει πλέον όχι ως φάρμακο από τον Θεό και στάδιο για την αρετή της υπομονής, αλλά ως κάτι εχθρικό προς το έργο της σωτηρίας· και η επιθυμία να απαλλαγεί από αυτήν γίνεται ασυγκράτητη, πάντα βέβαια με το πρόσχημα της απόκτησης ελευθερίας για την επιτέλεση αγαθών έργων και την με κάθε τρόπο ευαρέστηση του Θεού.

Αφού τον οδηγήσει σε αυτό το σημείο, ο εχθρός [διάβολος] κλέβει από τον νου και την καρδιά του αυτόν τον καλό σκοπό της επιθυμίας για ανάρρωση και, αφήνοντας μόνο την επιθυμία για υγεία χάριν της υγείας, τον αναγκάζει να βλέπει με αγανάκτηση την ασθένεια, όχι πλέον ως εμπόδιο για το καλό, αλλά ως κάτι εχθρικό καθαυτό. Εξαιτίας αυτού, η ανυπομονησία, μη μπορώντας να θεραπευτεί με αγαθούς λογισμούς, παίρνει δύναμη, μετατρέπεται σε γογγυσμό και στερεί από τον ασθενή την προηγούμενη ειρήνη που του χάριζε η γενναιόψυχη υπομονή. Και ο εχθρός χαίρεται που κατάφερε να τον κλονίσει.

Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο κλονίζει ο εχθρός και τον φτωχό άνθρωπο που υπομένει με υπομονή τη μοίρα του, ζωγραφίζοντάς του με τι είδους καλά έργα θα είχε στολιστεί, αν είχε περιουσία.

Από όλους αυτούς τους πειρασμούς απαλλάσσεται εύκολα όποιος, έχοντας έναν έμπειρο πνευματικό καθοδηγητή, σύμβουλο και συνομιλητή, ακολουθεί τις υποδείξεις τους με ταπεινή υπακοή. Όποιος όμως στερείται για κάποιον λόγο ένα τέτοιο αγαθό, ας προσέχει τον εαυτό του και ας μαθαίνει αυστηρά να διακρίνει το καλό από το κακό σύμφωνα με τις χριστιανικές αρχές, με τις οποίες πρέπει να ρυθμίζεται η ζωή όλων μας. Αν οι περιστάσεις που μας εμποδίζουν, όπως μας φαίνεται, να αναπτύξουμε ευρύτερα την αγαθοεργία μας, δεν εξαρτώνται από τη δική μας θέληση αλλά στέλνονται από τον Θεό, τότε να τις δέχεσαι με υποταγή και να μην ακούς καμία υποβολή που σε απομακρύνει από αυτή την υποταγή. Στέλνοντας μια τέτοια περίσταση, ο Θεός τίποτα άλλο δεν περιμένει από εσένα, παρά μόνο να κρατάς τον εαυτό σου και να ενεργείς έτσι όπως απαιτεί και όπως δίνει τη δυνατότητα η περίσταση που σε επισκέφθηκε.

Είτε είσαι άρρωστος είτε φτωχός, υπόμεινε. Τίποτα άλλο εκτός από την υπομονή δεν απαιτεί ο Θεός από εσένα. Υπομένοντας με γενναιοψυχία, θα βρίσκεσαι συνεχώς σε καλό έργο. Όποτε κι αν σε κοιτάξει ο Θεός, θα βλέπει ότι κάνεις το καλό ή ότι παραμένεις στο καλό, εφόσον υπομένεις με γενναιοψυχία, την ίδια στιγμή που στον υγιή άνθρωπο τα καλά έργα γίνονται με διαλείμματα. Γιατί λοιπόν, επιθυμώντας την αλλαγή της κατάστασής σου, επιθυμείς να ανταλλάξεις το καλύτερο με το χειρότερο;".

Όσιος Νικόδημος ο Αγιορείτης

"Ο Θεός δεν επιτρέπει πειρασμό ανώτερο από τη δύναμή μας. Ο τεχνίτης χτυπά ελαφρά το κρυστάλλινο ή γυάλινο σκεύος για να μην σπάσει, ενώ το ασημένιο και το χάλκινο τα χτυπά δυνατά· έτσι στους αδύναμους επιτρέπεται ελαφρύς πειρασμός, ενώ στους δυνατούς βαρύτερος.

Ο θυμός μετατρέπεται σε κακία και μνησικακία, όταν συγκρατείται για πολύ και τρέφεται μέσα στην καρδιά. Γι' αυτόν τον λόγο μας έχει δοθεί εντολή να τον ανακόπτουμε γρήγορα, ώστε να μην αυξάνεται σε μίσος και κακία, και έτσι να μην προστίθεται στο κακό μεγαλύτερο κακό. "Ο ήλιος μη επιδυέτω επί τω παροργισμώ υμών, μηδέ δίδοτε τόπον τω διαβόλω", λέει ο Απόστολος (Εφεσ. 4:26-27)".

Άγιος Τύχων του Ζαντόνσκ

"Πρέπει με κάθε μέσο να προσπαθούμε να διαφυλάττουμε την ψυχική ειρήνη και να μην ταραζόμαστε από τις προσβολές, αλλά να τις υπομένουμε με απάθεια, σαν να μην αφορούν εμάς. Μια τέτοια άσκηση μπορεί να χαρίσει στην καρδιά μας γαλήνη και να την καταστήσει κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος.

Αν γνώριζες τι χαρά περιμένει την ψυχή του δικαίου στους ουρανούς, τότε θα αποφάσιζες στην πρόσκαιρη αυτή ζωή να υπομένεις τις θλίψεις, τους διωγμούς και τις συκοφαντίες με ευχαριστία.

Ακόμη κι αν αυτό το ίδιο το κελί μας ήταν γεμάτο σκουλήκια και αν αυτά έτρωγαν τη σάρκα μας σε όλη την πρόσκαιρη ζωή μας, θα έπρεπε να συμφωνήσουμε σε αυτό με όλη μας την επιθυμία, προκειμένου να μην στερηθούμε εκείνη την επουράνια χαρά που ο Θεός ετοίμασε για όσους Τον αγαπούν".

Όσιος Σεραφείμ του Σαρώφ

"Όταν ο νους υποταχθεί στον Θεό, τότε και η καρδιά υποτάσσεται στον νου. Σε αυτό συνίσταται η πραότητα. Τι είναι η πραότητα; Πραότητα είναι η ταπεινή αφοσίωση στον Θεό, ενωμένη με την πίστη και σκιασμένη από τη Θεία Χάρη".

Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνοφ

"Η δοκιμασία (η τιμωρία) από μόνη της δεν θεραπεύει τον άνθρωπο από την αμαρτωλότητά του. Ο άνθρωπος μπορεί να υποφέρει πολύ, αλλά αν αυτά τα βάσανα, που του στάλθηκαν ως δοκιμασία, διεγείρουν μέσα του κακία και σκληροκαρδία, αν δεν ταπεινώνεται και δεν τα υπομένει με υπομονή και υποταγή, ευχαριστώντας τον Θεό για το μοναδικό αυτό βέβαιο μέσο που του στάλθηκε και που μπορεί να τον οδηγήσει στις μακάριες μονές, αλλά αντίθετα προκαλεί μέσα του θυμό, εκνευρισμό, μίσος για καθετί γύρω του, προφέροντας λόγια απόγνωσης ή ίσως και κατάρες για τις αιτίες που προκάλεσαν αυτά τα βάσανα, τότε απλώς θα ενισχύει την αμαρτωλότητά του. Με αυτόν τον τρόπο προσθέτει στις παλιές του αμαρτίες —που δεν εξαγνίστηκαν από αυτά τα βάσανα— μία από τις πιο τρομερές αμαρτίες: την εναντίωση στο άγιο θέλημά Του".

Μακάριος, Μητροπολίτης Μόσχας

"Η υπερβολική λύπη για τις αμαρτίες, η οποία φτάνει μέχρι την απόγνωση, απορρίπτεται σύμφωνα με τη διδασκαλία των Αγίων Πατέρων. Αυτή η λύπη πρέπει να μετριάζεται με την ελπίδα στο έλεος του Θεού: οφείλει κανείς ταυτόχρονα να λυπάται και να ελπίζει. Να λυπάται, επειδή με τις αμαρτίες του παροργίζει τον Θεό και απομακρύνεται από Αυτόν. Να ελπίζει, επειδή έχουμε έναν Παντοδύναμο ιατρό για τις αμαρτίες μας, τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο Οποίος έχυσε το αίμα Του για εμάς.

Για να μην παραδίδεται κανείς στον εκνευρισμό και τον θυμό, δεν πρέπει να βιάζεται".

Όσιος Αμβρόσιος της Όπτινα

"Πού βρίσκεται, λοιπόν, το αληθινό ιδανικό, εκείνο που αγκαλιάζει ολόκληρη τη φύση του ανθρώπου σε όλη της την πληρότητα και στην ατελεύτητη εξέλιξή της, που είναι κοντά σε όλους και για όλους προσβάσιμο, που αναγνωρίζεται εύκολα, που δίνει στον αδύναμο τα λίγα και στον δυνατό τα μεγάλα, που είναι αξιοαγάπητο, που ελκύει τους πάντες κοντά του και τους πάντες ικανοποιεί; Ένα τέτοιο ιδανικό είναι μόνο ένα — ο Θεός των Χριστιανών: γίνεσθε τέλειοι, καθώς ο Πατήρ υμών ο ουράνιος τέλειός εστι...

Δείξτε στον άνθρωπο την πιο υψηλή απαίτηση της φύσης του, η οποία να μην βρίσκει ικανοποίηση σε Αυτόν· φανταστείτε την πιο υψηλή τελειότητα, η οποία να μην υπάρχει σε Αυτόν. Αυτός είναι η ίδια η αλήθεια, η αγάπη, η αγαθότητα, η καθαρότητα, η δικαιοσύνη, η ανιδιοτέλεια, η αυταπάρνηση, η εργατικότητα, η υπομονή, η ανδρεία — αλλά ποιος μπορεί να απαριθμήσει όλες Του τις τελειότητες; Μήπως αυτό που δεν ταιριάζει σε Αυτόν με το πνεύμα του αιώνα μας είναι το ότι δεν έχει πάθη, με τα οποία θα μπορούσαμε να δικαιολογούμε τον εαυτό μας, και δεν τα υποθάλπει, το ότι Αυτός "ανομάαν ουκ εποίησεν, ουδέ ευρέθη δόλος εν τω στόματι αυτού" (Ησ. 53:9);

Σε Αυτόν οδηγούν, ενώπιόν Του τοποθετούν οι χριστιανοί γονείς τα παιδιά τους, σε εκείνο το ιερό σχολείο που ονομάζεται Εκκλησία. Εδώ η ανατροφή προχωρά σύμφωνα με όλους τους νόμους της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Αρχικά μέσω των αισθήσεων — με τη βοήθεια των εντυπώσεων. Όπως ο άνθρωπος γνωρίζει και αρχίζει να αγαπά τις ομορφιές της φύσης στα γενικά τους χαρακτηριστικά πριν από κάθε επιστήμη, ερχόμενος σε επαφή μαζί της μέσω της απλής παρατήρησης και των εμπειριών της παιδικής ηλικίας, έτσι και στην Εκκλησία αποκτώνται οι πρώτες αντιλήψεις για τον Θεό, οι πιο πρώιμες και οι πιο σημαντικές στη ζωή του ανθρώπου, μέσω της θεωρίας των εικόνων, των τελουμένων και των συμβόλων που υποδεικνύουν τον πνευματικό κόσμο.

Η μητέρα, το αντικείμενο όλης της αγάπης και της τρυφερότητας του παιδιού, στέκεται με έκφραση ευλάβειας στο πρόσωπό της και προσεύχεται μπροστά στην εικόνα του Σωτήρος· το παιδί κοιτάζει πότε εκείνη και πότε την εικόνα — και δεν χρειάζεται μακροσκελείς εξηγήσεις για το τι σημαίνει αυτό. Να το πρώτο, αμίλητο μάθημα θεογνωσίας.

Το παιδί στον ναό: η ευπρέπεια του ναού, ο φωτισμός, τα λαμπρά άμφια των λειτουργών, η ψαλμωδία και η σιωπηλή παρουσία των πιστών που είναι στραμμένοι προς το ιερό βήμα, οι ιερές ακολουθίες, η απουσία αντικειμένων της καθημερινότητας, η απαγόρευση ανευλαβών κινήσεων, η απαίτηση προσοχής προς κάτι ανώτερο, ξεχωριστό — αυτά είναι μαθήματα ευλάβειας ενώπιον του Θεού, τα οποία δεν μπορεί να αντικαταστήσει καμία μεγαλόστομη ομιλία ενός δασκάλου των Θρησκευτικών.

Μέσα από αυτά τα μαθήματα δεν μπορεί κανείς να διακρίνει τη συγκεκριμένη στιγμή που ανοίγει στα παιδιά η κατανόηση όσων διαβάζονται και ψάλλονται στον ναό· γνωρίζουμε μόνο ότι αγαπούσαμε τον Σωτήρα μας πολύ πριν από τα μαθήματα του Νόμου του Θεού, επειδή ακούγαμε συχνά διηγήσεις για Εκείνον, Του προσευχόμασταν πολύ, ασπαζόμασταν το Ευαγγέλιό Του, κλαίγαμε για Εκείνον κατά την ανάγνωση των Παθών Του και χαιρόμασταν με όλη μας την καρδιά γιορτάζοντας τη Λαμπρή Ανάσταση.

Αυτό το πλήθος των χαρισματικών επιδράσεων και την ίδια τη χάρη του Θεού στερούν οι γονείς από τα παιδιά τους, όταν δεν τα πηγαίνουν στον ναό για να κοινωνήσουν των Αχράντων Μυστηρίων και δεν τα φέρνουν σε μικρή ηλικία στην εκκλησία με εκείνο το ανυπόστατο πρόσχημα, ότι το παιδί δεν καταλαβαίνει τίποτα — λες και μόνο η αναλυτική λογική είναι ο μοναδικός αγωγός όλων των επιδράσεων που ενεργούν στην ανάπτυξη του ανθρώπου! Εδώ, στην πραγματικότητα, καλλιεργείται το θρησκευτικό συναίσθημα, ο κύριος κινητήρας της πνευματικής ζωής. Η απώλεια αυτού του χρόνου και αυτού του τρόπου ανάπτυξης της καρδιάς είναι μια απώλεια ανεπανόρθωτη. Αργότερα το παιδί θα αφομοιώσει και τις αφηρημένες έννοιες και θα παπαγαλίσει τα μαθήματα, αλλά η καρδιά, την οποία έχουν ήδη κυριεύσει άλλες εντυπώσεις και κλίσεις, θα είναι αμβλεία και κουφή στις πνευματικές εντυπώσεις".

Αρχιεπίσκοπος Αμβρόσιος (Κλιουτσάρεφ)

"Ο άνθρωπος που είναι επιρρεπής στον εκνευρισμό και πνέει μένεα (κακία), αισθάνεται πολύ καθαρά στο στήθος του την παρουσία μιας εχθρικής, πονηρής δύναμης· αυτή προξενεί στην ψυχή το εντελώς αντίθετο από αυτό που λέει ο Σωτήρας για τη δική Του παρουσία: "ο γαρ ζυγός μου χρηστός και το φορτίον μου ελαφρόν εστιν" (Ματθ. 11:30). Με εκείνη την [πονηρή] παρουσία νιώθεις τρομερά άσχημα και βαριά — και ψυχικά και σωματικά".

Άγιος Ιωάννης της Κρονστάνδης

"Μην γογγίζεις, παιδί μου, δεν πρέπει. Αν ο Κύριος σε είχε ξεχάσει ή δεν σε ελεούσε, δεν θα ήσουν καν ζωντανή· μόνο που εσύ δεν βλέπεις τα ελέη Του, επειδή θέλεις το δικό σου και προσεύχεσαι για το δικό σου, ενώ ο Κύριος γνωρίζει τι είναι το καλύτερο και το πιο ωφέλιμο για εσένα. Να προσεύχεσαι πάντα, βέβαια, για την απαλλαγή σου από τις θλίψεις και τις αμαρτίες σου, αλλά στο τέλος της προσευχής να προσθέτεις πάντα και να λες στον Κύριο: "Όμως, Κύριε, γενηθήτω το θέλημά Σου"".

Γέροντας Αλέξιος της Μονής Ζοσίμοβα

"Όσο μπορεί να χωρέσει η ψυχή στην υπομονή των θλίψεων, τόση χάρη Θεού χωράει μέσα της".

Γέροντας Αλέξανδρος της Γεσθημανής

"Θεραπεύοντας τους ασθενείς, ο Κύριος συνήθως λέει ταυτόχρονα: "Αφέωνταί σοι αι αμαρτίαι σου". Από αυτό μπορούμε να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι, ως επί το πλείστον, οι ασθένειες μας στέλνονται ως τιμωρία (παιδαγωγία) για τις αμαρτίες μας. Γι' αυτό, όταν μας πλήττουν οι ασθένειες, δεν πρέπει να θλιβόμαστε αλλά να χαιρόμαστε, καθώς αυτές εξιλεώνουν τις αμαρτίες μας.

Αν ο άνθρωπος διαποτιστεί από τη συνείδηση ότι στη ζωή του τα πάντα γίνονται με το θέλημα του Θεού και δεν το ξεχνά ποτέ αυτό, τότε υπομένει εύκολα κάθε αποτυχία και αναποδιά της ζωής, κατανοώντας ότι όλα αυτά στέλνονται από τον Κύριο για το δικό του όφελος ή για την εξιλέωση των αμαρτιών του, και ως εκ τούτου διατηρεί συνεχώς την ηρεμία του πνεύματος και τη ζωντάνια του".

Αρχιεπίσκοπος Αλέξανδρος (Τολστοπιάτοφ)

"Υπομείνετε τις αδικίες, τις επικρίσεις, την αδικία, βαστάξτε τα βάρη ο ένας του άλλου, επιθυμώντας με αυτά να αναπληρώσετε την έλλειψη πνευματικής εργασίας. Πρέπει να θεωρήσετε τον εαυτό σας άξιο για κάθε προσβολή και θλίψη ("άξια γαρ ων επράξαμεν απολαμβάνομεν").

Σας είναι γνωστό ότι στους έσχατους καιρούς οι άνθρωποι θα σώζονται μέσω των θλίψεων. Μήπως εξαιρούμαστε εμείς από αυτόν τον νόμο; Δεν είναι τυχαίο που οι Άγιοι Πατέρες συμβούλευαν να θυμόμαστε συχνά (καθημερινά και πολλές φορές) τον θάνατο, την κρίση, την ανάγκη να δώσουμε λόγο στον Κύριο για κάθε λέξη, έργο, λογισμό, για την πονηρία, για την προσκόλληση στον κόσμο, για τη ματαιοδοξία, για κάθε τι κρυφό, που είναι γνωστό μόνο στον Κύριο και στη συνείδησή μας".

Ηγούμενος Νίκων (Βορομπιόφ)