Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία (μέρος 4ο) - Δημητρίου Αβντέεφ (+2022)

 

Ο μακαριστός Δημήτριος Αβντέεφ στο σπήλαιο της Γεννήσεως του Χριστού στη Βηθλεέμ

(συνέχεια από εδώ)

Υποχονδριακή και Καταθλιπτική Νεύρωση

Συχνά διακρίνονται δύο ακόμη μορφές νευρώσεων: η υποχονδριακή και η καταθλιπτική. Η υποχονδρία είναι η υπερβολική ενασχόληση με την αρρώστια, το σύνδρομο του «κατά φαντασίαν ασθενούς». Εδώ υπάρχουν εμφανή συμπτώματα όπως η συνεχής ανάλυση των προσωπικών αισθήσεων, η επικέντρωση των σκέψεων και των αναπαραστάσεων κυρίως στα προβλήματα της «πολύτιμης» υγείας, και μερικές φορές η πλήρης βεβαιότητα για την ύπαρξη κάποιας επικίνδυνης νόσου την οποία οι γιατροί δεν βρίσκουν, ή η σημαντική υπερβολή των υπαρχόντων ενοχλήσεων.

Με τον καιρό, αυτοί οι ασθενείς γίνονται εντελώς ανυπόφοροι για τους γύρω τους και «δακτυλοδεικτούμενοι» για τους γιατρούς. Ψηλαφούν συνεχώς τον σφυγμό τους, μετρούν την πίεσή τους, κάνουν ασταμάτητα εξετάσεις και ηλεκτροκαρδιογραφήματα, και ασχολούνται μανιωδώς με φάρμακα και ιατρικές συστάσεις.

Συνήθως, πρόκειται για ανθρώπους με λίγη ή καθόλου πίστη, καθώς η υποχονδρία δεν είναι τίποτε άλλο παρά παραβίαση της δεύτερης εντολής: «Ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον...» (Έξοδος 20:4). Σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος μετατρέπει την ίδια του την υγεία σε «είδωλο».

Πολλοί ερευνητές σημειώνουν ότι σε αυτή τη νεύρωση, όπως ακριβώς και στην υστερία, συμβαίνει μια «επιθυμητή φυγή στην αρρώστια» από τις δυσκολίες της ζωής. Οι υποχονδριακοί χαρακτηρίζονται σε μεγάλο βαθμό από εγωισμό, ο οποίος φέρνει σοβαρά προβλήματα στη ζωή του ανθρώπου και συχνά οδηγεί σε ασθένειες, όχι μόνο ψυχικές αλλά και σωματικές. Ζώντας μόνο για τον εαυτό του, ο άνθρωπος καταδικάζει τον εαυτό του στην οδύνη — ενώ, θυσιάζοντας τον εαυτό του για τους συνανθρώπους του, βρίσκει την ευτυχία, διότι η αληθινή ευτυχία προέρχεται από την αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον.

Τέλος, η καταθλιπτική νεύρωση. Στην κλινική ψυχιατρική διακρίνονται δύο βασικοί τύποι καταθλιπτικών καταστάσεων. Η μία σχετίζεται με εσωτερικά (ενδογενή) αίτια και εξαρτάται λιγότερο από ψυχολογικούς παράγοντες και περιστάσεις (ενδογενής κατάθλιψη), ενώ η άλλη, αντίθετα, αναπτύσσεται λόγω διαφόρων βιωμάτων και προβλημάτων, τα οποία επικάθονται στα προσωπικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου και στην κλίμακα των αξιών του (νευρωτική κατάθλιψη).

Οι εκδηλώσεις των καταθλιπτικών διαταραχών παρατηρούνται σε διάφορες ψυχικές ασθένειες. Είναι το πιο κοινό σύνδρομο ψυχικών διαταραχών· πλήττει περίπου το 5% του πληθυσμού της Γης, και οι καταθλιπτικές καταστάσεις αποτελούν έως και το 60% του συνόλου των ψυχικών παθήσεων. Η κατάθλιψη έχει «νεανίσει»: θύματά της γίνονται πλέον όχι μόνο άνθρωποι προχωρημένης ή μέσης ηλικίας, αλλά και νέοι, ακόμη και παιδιά.

Η ακηδία (αθυμία), η έλλειψη χαράς και η κατήφεια είναι τόσο χαρακτηριστικά για τους συγχρόνους μας. Σήμερα πολλοί θεωρούν ότι η κατάθλιψη είναι μια ασθένεια του πολιτισμού. Η επιστήμη γνωρίζει πολλά για την εμφάνιση των καταθλιπτικών διαταραχών, αλλά στους επιστημονικούς κύκλους δεν συνηθίζεται να μιλούν για την αμαρτία, τη στιγμή που η αιτία πολλών μορφών επώδυνης μελαγχολίας είναι ακριβώς η αμαρτωλότητα του ανθρώπου.

Η κατάθλιψη είναι ένα είδος σήματος της ψυχής για την κακή της κατάσταση, για τη δεινή της θέση. Δεν πρόκειται όμως για «θρήνο για τις αμαρτίες», αλλά για το βασανιστήριο μιας αμετανόητης ψυχής, στην οποία οι δαίμονες ψιθυρίζουν: «Όλα είναι μαύρα, δεν υπάρχει ελπίδα για τίποτα... μην περιμένεις τίποτα εκτός από τον θάνατο...». Αλίμονο, πόσο συχνά ακούει κανείς τέτοια παράπονα από ασθενείς.

Η καταθλιπτική νεύρωση ξεκινά μερικές φορές από τις δυσκολίες της ζωής. Σε αυτή την περίπτωση, η διάθεση του ανθρώπου πέφτει, τίποτα δεν τον ευχαριστεί, όλα τον εκνευρίζουν, βυθίζεται στην ακηδία και το περιβάλλον του φαντάζει ζοφερό. Πολύ συχνά τέτοιες καταστάσεις προκύπτουν επειδή η ζωή πήρε «λάθος σενάριο» από αυτό που θα ήθελε· δεν πραγματοποιήθηκε το επιθυμητό, υπήρξε κάποια σύγκρουση, αποτυχία, ή προκληθείσα προσβολή…

Η κατάθλιψη έχει διάφορα προσωπεία: μερικές φορές εκδηλώνεται με τη μορφή σωματικών ενοχλήσεων, όπως κοιλιακό άλγος, πονοκέφαλος ή επίμονη αϋπνία. Αυτός ο τύπος διαταραχής ονομάζεται προσωπιδοφόρος (λανθάνουσα) κατάθλιψη.

Ο Θεοφιλέστατος Βαρνάβας (Μπελιάεφ) σε ένα από τα έργα του παραθέτει τα λόγια της Οσίας Συγκλητικής της Αλεξανδρείας: «Υπάρχει λύπη προς όφελος και λύπη προς βλάβη. Η λύπη προς όφελος συνίσταται στο να συντρίβεται κανείς για τις αμαρτίες του, για τα βάσανα του πλησίον και γενικά για το κακό που συμβαίνει γύρω μας... Αυτή είναι η κατά Θεόν λύπη (Β' Κορ. 7:10). Όμως ο εχθρός μας μάς προξενεί την κοσμική λύπη, η οποία οδηγεί στην ακηδία. Αυτή η κατάσταση πρέπει να διώχνεται κυρίως με την προσευχή και την ψαλμωδία». Και συνεχίζει γράφοντας: «Υπάρχει ένα έργο στην επιστήμη της σωτηρίας που οδηγεί τον άνθρωπο στον Θεό από τον συντομότερο δρόμο. Αυτό είναι ο θρήνος για τις αμαρτίες... Η πνευματική εμπειρία και η πνοή της χάρης στην καρδιά πείθουν ότι η προσευχή με θερμά δάκρυα μετάνοιας στην απομόνωση είναι το ισχυρότερο μέσο παρηγοριάς. Είναι αλήθεια ότι στην αρχή χύνονται δάκρυα πικρά, καυστικά, αλλά μετά γίνεται αισθητή η ανακούφιση, η χαρά, το φως. Όσο περισσότερο προχωρά ο άνθρωπος στο μονοπάτι της σωτηρίας, τόσο πιο ελαφριά γίνεται η ψυχή... Αυτή είναι η θαυμαστή ενέργεια της χάρης!».

Υπάρχει όμως και μια άλλη λύπη, την οποία ο απόστολος Παύλος ονομάζει κοσμική (Β' Κορ. 7:10). Η κοκέτα θλίβεται επειδή δεν έχει καινούργιο ανοιξιάτικο καπέλο και επειδή τα παπούτσια της βγήκαν από τη μόδα, ή επειδή «ο τάδε» άρχισε να φλερτάρει την «τάδε», ενώ εκείνη είναι πιο όμορφη ή πιο ευτυχισμένη· ο νεαρός λυπάται για την έλλειψη χαρτζιλικιού που θα ήθελε να ξοδέψει για τις απολαύσεις του· οι σύζυγοι είναι δυσαρεστημένοι μεταξύ τους, βλέποντας ο καθένας στον σύντροφό του μόνο ελαττώματα. Ο εργάτης, ο γιατρός, ο μηχανικός, ο δικηγόρος — όλοι είναι δυσαρεστημένοι με τα χαμηλά κέρδη, όλα τους φαίνονται λίγα· ο έμπορος απελπίζεται για τη ζημία που υπέστη, και ούτω καθεξής. Όλοι κλαίνε και θλίβονται, ακόμη και αν ζουν μέσα στην πολυτέλεια και τον πλούτο. Θλίβονται για τα φθαρτά πράγματα. Αυτή η λύπη είναι δαιμονική… Ο άνθρωπος βασανίζεται, στενάζει, προσπαθεί να κάνει τη ζωή του ανέμελη, ξεχνώντας τον Θεό και τη σωτηρία της ψυχής του.

Ο άνθρωπος πηγαίνει στον γιατρό, ο οποίος του συνταγογραφεί ηρεμιστικά και αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Είναι σαφές ότι εδώ δεν θεραπεύεται η ψυχική ασθένεια, αλλά αμβλύνεται η συνείδηση του ανθρώπου... Ωστόσο, πρέπει να πούμε ότι εδώ αναφερόμαστε στη νευρωτική κατάθλιψη. Στην περίπτωση όμως που η καταθλιπτική κατάσταση διαρκεί περισσότερο από 2-3 εβδομάδες, παρουσιάζει ημερήσιες (το πρωί χειρότερα, το βράδυ καλύτερα) και εποχιακές (ανοιξιάτικες και φθινοπωρινές) διακυμάνσεις, ο ασθενής χρειάζεται ιατρική βοήθεια.

Στη νευρωτική μορφή των καταθλιπτικών διαταραχών προσδιορίζεται η πιο άμεση σχέση της με την ηθική και πνευματική κατάσταση του ανθρώπου. Ως γιατροί, φυσικά, ανακουφίζουμε τα βάσανα των ασθενών με φάρμακα, συζητήσεις, αλλά και με απλό ανθρώπινο ενδιαφέρον, όμως η ικανοποίηση κατά την εξέταση του ασθενούς έρχεται μόνο όταν η συζήτηση στρέφεται στην ψυχή, στην πίστη, στη μετάνοια. Με τη συγκατάθεση του ασθενούς και σύμφωνα με την επιθυμία του, προσπαθούμε να αξιολογήσουμε τα συμπτώματα της νόσου από πνευματική σκοπιά.

Οι πνευματικές ρίζες αυτής της νεύρωσης βρίσκονται στον εγωισμό, στην υπερηφάνεια, στα πάθη… Μεγάλη χαρά φέρνουν στον χριστιανό τα καλά έργα, η φροντίδα για τον πλησίον, η παραίτηση από το προσωπικό όφελος.

Το αμάρτημα της αυτοκτονίας

Κλείνοντας το κεφάλαιο για την κατάθλιψη, είναι σκόπιμο να αναφερθούμε στην αυτοκτονία (αυτοχειρία), καθώς η απελπισία είναι ο προάγγελος αυτής της τρομερής πράξης.

Η αυτοκτονία είναι η εκούσια αφαίρεση της ίδιας της ζωής. Τα θλιβερά στατιστικά στοιχεία για τις αυτοκτονίες στη Ρωσία παρέμεναν κρυφά για μεγάλο χρονικό διάστημα. Στις αρχές του 1989, για πρώτη φορά μετά από 60 χρόνια, δημοσιοποιήθηκαν συγκλονιστικά νούμερα, πίσω από καθένα από τα οποία κρύβεται μια απελπιστική απόγνωση και η απώλεια του νοήματος της ζωής. Ετησίως, περισσότεροι από 60 χιλιάδες Ρώσοι αυτοκτονούν — πρόκειται για μια ολόκληρη πόλη αυτόχειρων. Και το ιδιαίτερα τραγικό είναι ότι οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν περισσότερο, κατά 2,9 φορές, μεταξύ των νέων ηλικίας 20-24 ετών. Στις υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες του ενήλικου πληθυσμού, η αύξηση αυτή κυμάνθηκε μεταξύ 1,6 και 1,8 φορές.

Ιδού ακόμη ένα εύγλωττο γεγονός: το ποσοστό των αυτοκτονιών στη Ρωσία το 1915 ήταν 3,4 άτομα ανά 100.000 πληθυσμού, το 1985 ανερχόταν σε 24,5, το 1991 σε 31, και το 1993 έφτασε ήδη τα 38,7 άτομα. Το έτος 1998 σημαδεύτηκε από ακόμη υψηλότερους δείκτες αυτοκτονικότητας.

Το 20% του συνολικού αριθμού όλων των αυτοκτονιών διαπράττεται από παιδιά και εφήβους έως 19 ετών. Ας παραθέσουμε τα στατιστικά στοιχεία για το έτος 1996: ηλικία 5-14 ετών — 2.756 αυτοκτονίες· ηλικία 14-19 ετών — 2.358, και αυτές είναι μόνο οι καταγεγραμμένες περιπτώσεις. Στο 92% των περιπτώσεων, οι αυτοκτονίες διαπράχθηκαν από παιδιά που προέρχονταν από προβληματικές οικογένειες.

Ποιες είναι οι αιτίες των αυτοκτονιών; Η άποψη των γιατρών είναι η εξής: η συντριπτική πλειονότητα των αυτόχειρων είναι ψυχικά υγιείς. Η αυτοκτονία είναι μια κρίση της προσωπικότητας. Οι κοινωνικοί παράγοντες δεν έχουν εδώ αποφασιστική σημασία· πρόκειται για ένα πρόβλημα πνευματικό.

Ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης (Σαχοφσκόι) γράφει: "Φτωχοί υποφέροντες αυτόχειρες! Δεν δεχτήκατε την απολύτρωση, τα σύντομα επίγεια καθαρτήρια παθήματα — που είναι γλυκά για όποιον τα αποδέχεται —, ω, πολύ πιο γλυκά από εκείνες τις απατηλές απολαύσεις, από τη λαχτάρα για τις οποίες πεθάνατε. Ναι, ήταν στο χέρι σας να το κάνετε αυτό, όπως σας υπέδειξε, σας ψιθύρισε η δύναμη του κακού, η οποία δεν είχε τότε καμία εξουσία πάνω σας, αλλά ήταν επίσης στο χέρι σας να μην το κάνετε. Ήταν στο χέρι σας να γνωρίζετε ότι υπάρχει Θεός, ότι Αυτός δεν είναι μόνο η ύψιστη Έκφραση της Αλήθειας και της Δικαιοσύνης, που είναι απρόσιτες στην κατανόησή μας, αλλά ακόμη πολύ ανώτερος από όλες αυτές τις αδύναμες ανθρώπινες έννοιες. Ήταν στο χέρι σας να καταλάβετε ότι ο Θεός δεν μπορεί να δώσει Σταυρό χωρίς να δώσει και δυνάμεις — ότι ήταν στο χέρι σας να στραφείτε στον Θεό, να σωθείτε επικαλούμενοι (όχι ψευδώς) το Όνομά Του...". 

Οι αυτόχειρες, πριν από την αυτοκτονία τους, δεν γνωρίζουν καθόλου ότι πίσω από την πλάτη τους στέκεται ένα μιαρό, ανείπωτα κακό πνεύμα, που τους αναγκάζει να σκοτώσουν το σώμα, να σπάσουν το πολύτιμο "πήλινο σκεύος" που φυλάσσει την ψυχή μέχρι τους καιρούς του Θεού. Και αυτό το πνεύμα συμβουλεύει, πείθει, επιμένει, εξαναγκάζει και τρομοκρατεί με κάθε λογής φόβους: μόνο και μόνο για να πατήσει ο άνθρωπος τη σκανδάλη ή να πηδήξει από το περβάζι του παραθύρου, δραπετεύοντας από τη ζωή, από την ανυπόφορη αγωνία του... Ο άνθρωπος ούτε καν υποψιάζεται ότι η "ανυπόφορη αγωνία" δεν προέρχεται από τη ζωή, αλλά από το πεπτωκός πνεύμα, το οποίο παρουσιάζει τα πάντα με μαύρα χρώματα. Ο άνθρωπος νομίζει ότι ο ίδιος σκέφτεται έτσι και καταλήγει στο αυτοκτονικό συμπέρασμα. Στην πραγματικότητα όμως δεν είναι ο ίδιος, αλλά μέσα από τις σκέψεις του μιλάει εκείνος τον οποίο ο Κύριος ονόμασε "ανθρωποκτόνο απ' αρχής" (Ιω. 8:44)...

Ο άνθρωπος απλώς συμφωνεί άβουλα, παίρνει αόρατα για τον εαυτό του την αμαρτία του διαβόλου πάνω του, ενώνεται με την αμαρτία και με τον διάβολο... Μία μόνο μετανοημένη προσευχητική λέξη, έστω και μια νοερή αποτύπωση του σωτήριου Σταυρού και ένα βλέμμα γεμάτο πίστη προς αυτόν — και ο ιστός του κακού σκίζεται, ο άνθρωπος σώζεται με τη δύναμη του Θεού... Μόνο μια μικρή σπίθα ζωντανής πίστης και αφοσίωσης στον Θεό — και ο άνθρωπος είναι σωσμένος!

Η επίδραση της ψυχολογικής διάθεσης στη σωματική υγεία

Η νεύρωση δεν είναι η μόνη συνέπεια μιας εσωτερικής σύγκρουσης· άλλα αποτελέσματά της είναι διάφορες σωματικές ασθένειες. Η νευρική «λάβα» χτυπά σαν μαστίγιο τα αγγεία και τους βρόγχους, διεισδύει στο στομάχι, σφίγγει την καρδιά σαν σιδερένια γροθιά. Οι επιστήμονες έχουν ξεχωρίσει μια ιδιαίτερη ομάδα διαταραχών, οι οποίες ονομάστηκαν ψυχοσωματικές, καθώς στην προέλευσή τους έναν από τους κύριους ρόλους παίζουν οι νευρικοί παράγοντες.

Παραδοσιακά, σε αυτή την ομάδα ασθενειών περιλαμβάνονται το έλκος του στομάχου και του δωδεκαδακτύλου, η υπέρταση, η ισχαιμική νόσος του μυοκαρδίου και το βρογχικό άσθμα. Πρόσφατα, όχι άδικα, προστέθηκαν σε αυτήν η ελκώδης κολίτιδα, η θυρεοτοξίκωση, το ινομύωμα της μήτρας, η ρευματοειδής αρθρίτιδα και μια σειρά από άλλες ασθένειες. Η σύγχρονη ιατρική θεωρεί ότι περίπου το 80% όλων των ασθενειών σχετίζεται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο με διαταραχές του ψυχισμού.

Ο Όσιος Αμβρόσιος της Όπτινα, σε επιστολές του προς λαϊκούς, γράφει ότι «οι ασθένειες ως επί το πλείστον προέρχονται από την ταραγμένη κατάσταση της ψυχής». Και ο Όσιος Εφραίμ ο Σύρος λέει: «Ο οργίλος φονεύει και αφανίζει την ψυχή του, επειδή περνά όλη του τη ζωή μέσα σε ταραχές και είναι μακριά από τη γαλήνη. Είναι ξένος προς την ειρήνη, μακριά και από την υγεία, διότι και το σώμα του πονά, και η ψυχή του θλίβεται, και η σάρκα του μαραίνεται, και το πρόσωπό του είναι καλυμμένο με ωχρότητα, και η σκέψη του τον προδίδει, και ο νους του εξασθενεί, και οι σκοτεινοί λογισμοί ρέουν σαν ποτάμι...».

Το άγχος και η νευρικότητα, όπως έχει ήδη αναφερθεί, έχουν συχνά αμαρτωλές ρίζες. Η αμαρτία, εξαπλούμενη στα βάθη του πνεύματος, πλήττει και την ψυχή και τη σάρκα του ανθρώπου. Η προέλευση της ψυχοσωματικής παθολογίας μπορεί να παρουσιαστεί σχηματικά ως μια διαδικασία εκδήλωσης ή «υλοποίησης» της αμαρτίας: αμαρτία — χαρακτήρας — ασθένεια. Φυσικά, αυτό το σχήμα πρέπει να προσεγγίζεται με προσοχή και δεν εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις.

Μερικές φορές όμως ο Κύριος μπορεί να επιτρέπει τις ασθένειες για τη δοκιμασία της πίστης του ανθρώπου ή για την πνευματική του τελειοποίηση. Αρκεί να θυμηθούμε τις μεγάλες θλίψεις του Πολύπαθου Ιώβ, τη μεγάλη υπομονή του Οσίου Ποιμένος του Πολύπαθου (του εν ασθενεία), τις ασθένειες του Οσίου Σεραφείμ του Σαρώφ, ή του Αμβροσίου της Όπτινα και πολλών άλλων δικαίων του Θεού.

Αμαρτωλές «καταρρεύσεις»

Η εσωτερική ένταση, η ταραχή και το άγχος, μαζί με άλλες αμαρτίες, μπορούν να εξωθήσουν τον άνθρωπο στον αλκοολισμό ή τη χρήση ουσιών... Οι ψυχολόγοι, για παράδειγμα, έχουν προσδιορίσει ορισμένα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που προσιδιάζουν στις «αλκοολικές» προσωπικότητες. Σύμφωνα με στοιχεία του Β. Τ. Κοντρασένκο, κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους είναι ευάλωτοι, ελάχιστα προσαρμοσμένοι στην πρακτική ζωή και αδύναμοι σε θέληση· άλλοι είναι υπερβολικά σίγουροι για τον εαυτό του, ματαιόδοξοι, βιώνουν οδυνηρά τις αποτυχίες της ζωής και διψούν επίμονα για αναγνώριση. Εάν σε αυτά τα χαρακτηριστικά του χαρακτήρα προστεθεί και ένα ψυχικό τραύμα, τότε η πιθανότητα μιας νευρικής κατάρρευσης αυξάνεται κατακόρυφα.

Ας θυμηθούμε όμως ότι η κύρια αιτία της κατάχρησης αλκοόλ και ουσιών είναι η συνειδητή αμαρτία, η οποία θεραπεύεται από τον Κύριο μέσω της μετάνοιας. Οι γιατροί και οι ψυχολόγοι, τα φαρμακευτικά σκευάσματα και οι μέθοδοι ψυχολογικής αποκατάστασης (όσες είναι ηθικά αποδεκτές) αποτελούν απλώς ένα στήριγμα, αλλά τίποτα περισσότερο.

Ιδιαιτερότητες των παιδικών νευρώσεων

Η εξάπλωση των οριακών νευροψυχικών καταστάσεων μεταξύ παιδιών και εφήβων έχει φτάσει σε υψηλά επίπεδα — περίπου το 80% των παιδιών στη Ρωσία χρειάζεται ιατρική και ψυχολογική βοήθεια. Από τους νέους που κρίνονται ακατάλληλοι για στρατιωτική θητεία λόγω κατάστασης υγείας, το 47% πάσχει από ψυχικές παθήσεις. Η αυξημένη νευρικότητα, η διεγερσιμότητα, η συναισθηματική αστάθεια, η τάση για συγκρούσεις και η διαταραχή του ύπνου είναι τυπικά συμπτώματα που εμφανίζονται συχνά.

Στην προέλευση των νευρωτικών αντιδράσεων στα παιδιά, οι περισσότεροι συγγραφείς τονίζουν τον αρνητικό ρόλο της λανθασμένης ανατροφής. Ο γνωστός ειδικός στις παιδικές νευρώσεις, καθηγητής Α. Ι. Ζαχάροφ, ξεχωρίζει τις ακόλουθες πτυχές της:

1. Απαιτήσεις των γονέων που υπερβαίνουν τις δυνατότητες και τις ανάγκες των παιδιών.
2. Απόρριψη των παιδιών από τους γονείς, η οποία εκφράζεται με εκνευρισμό, ανυπομονησία, συχνές επικρίσεις, απειλές ή χρήση βίας, και έλλειψη της απαραίτητης τρυφερότητας και στοργής.
3. Ασυντόνιστη προσέγγιση στην ανατροφή, η οποία εκδηλώνεται με μια αντίθεση ανάμεσα στους αυστηρούς περιορισμούς του ενός γονέα και την υπερβολικά ανεκτική στάση του άλλου.
4. Ασυνέπεια στην ανατροφή, η οποία χαρακτηρίζεται από αστάθεια και αντιφάσεις.
5. Αστάθεια στη συμπεριφορά απέναντι στα παιδιά: υψωμένος τόνος φωνής και γενικότερη συναισθηματική αστάθεια.
6. Υπερβολικό άγχος: συνεχής ανησυχία για το παιδί, ύπαρξη υπερβολικών φόβων και υπερπροστατευτικότητα.

Οι εκδηλώσεις των παιδικών νευρώσεων ποικίλλουν: περιλαμβάνουν συναισθηματική αστάθεια και υπερευαισθησία, κλαψιάρικη διάθεση, εύκολα μεταβαλλόμενη ψυχολογία, κυκλοθυμία, διεγερσιμότητα, δυσκολία στον ύπνο, ανήσυχο ύπνο, νυχτερινούς τρόμους, πιπίλισμα των δακτύλων, φάγωμα του δέρματος γύρω από τα νύχια (παρωνυχίδες), τραυλισμό, ενούρηση, νευρικά τικ και άλλα. Ορισμένα συμπτώματα ταιριάζουν περισσότερο σε μια ηλικία και άλλα σε κάποια άλλη.

Συχνά οι νευρωτικές εκδηλώσεις στα παιδιά εμφανίζονται με τη μορφή σωματικών παραπόνων και ενοχλήσεων — για παράδειγμα, ανεβαίνει ο πυρετός, εμφανίζονται πόνοι στην κοιλιά, πονοκέφαλοι κ.λπ., γεγονός που συχνά υποδηλώνει ψυχική δυσφορία του παιδιού. Δεν είναι σπάνιο, ως απάντηση σε δυσμενείς ψυχοσυναισθηματικές συνθήκες, τα παιδιά να αναπτύσσουν διάφορες ασθένειες.

Ας αναφέρουμε ένα παράδειγμα: Στο ιατρείο ήρθε μια γιαγιά για την εννιάχρονη εγγονή της. Οι γονείς της μάλωναν συχνά, δημιουργούσαν σκάνδαλα και τελικά χώρισαν, και ο πατέρας έφυγε από την οικογένεια. Σε αυτό το υπόβαθρο, το παιδί ανέπτυξε βρογχικό άσθμα, χωρίς ωστόσο να εντοπιστεί κάποια αλλεργία ή αλλοίωση του βρογχοπνευμονικού ιστού, ούτε διαπιστώθηκε ιστορικό συχνών κρυολογημάτων. Αποδείχθηκε ότι το κορίτσι είχε μια νευρογενή μορφή άσθματος· η αιτία των ασθματικών κρίσεων ήταν μια νευρωτική σύγκρουση. Αυτή η ασθένεια είναι η κραυγή της ψυχής του παιδιού.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό των παιδικών νευρώσεων είναι οι διαταραχές συμπεριφοράς. Ορισμένα παιδιά φεύγουν από το σπίτι, κάνουν κοπάνες από το σχολείο, άλλα αρχίζουν να καπνίζουν ή να δοκιμάζουν αλκοόλ. Τα περισσότερα από αυτά τα παιδιά τα παρασύρει ο δρόμος και τα διαπαιδαγωγεί με τον δικό του τρόπο. Ποιος φταίει γι' αυτό; Οι γονείς. Πρέπει να αγαπάμε τα παιδιά μας, πρέπει να τα ανατρέφουμε και να προσευχόμαστε γι' αυτά. Η βελτίωση της ψυχικής κατάστασης του παιδιού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους γονείς, την πνευματικότητά τους, τις μεταξύ τους σχέσεις και την ατμόσφαιρα που θα καταφέρουν να δημιουργήσουν στο σπίτι.

Τα παιδιά πρέπει να προστατεύονται από κάθε φθοροποιό επίδραση, καθώς στις απροετοίμαστες ψυχές τους χύνεται σήμερα ένας ολόκληρος χείμαρρος από κάθε είδους ανηθικότητα. Η γονική ευσέβεια είναι ένα ζωντανό παράδειγμα προς μίμηση για τα παιδιά. Αντίθετα, ο αλκοολισμός, η έλλειψη πνευματικότητας και η ανήθικη συμπεριφορά αποτελούν, δυστυχώς, επίσης ένα ισχυρό παράδειγμα, αλλά ένα παράδειγμα ολέθριο. Ο Μακαριστός Πατριάρχης Αλέξιος Β' είχε πει ότι «αν στην ψυχή δεν υπάρχει η συνείδηση του ιερού, τότε εδραιώνεται μέσα της το βδέλυγμα της ερημώσεως».

Ας επισημάνουμε εκείνες τις ψυχοπαθολογικές καταστάσεις που μπορούν να εμφανιστούν στη βρεφική και πρώιμη παιδική ηλικία και απαιτούν ιατρική παρέμβαση:

• Νευροπάθεια: Χαρακτηρίζεται από αυξημένη ερεθιστικότητα, καπρίτσια του παιδιού, συναισθηματική αστάθεια και έντονη φοβία. Ένα τέτοιο παιδί δεν κοιμάται καλά, έχει μειωμένη όρεξη, εξαντλείται γρήγορα και η προσοχή του αποσπάται εύκολα. Μπορεί να παρατηρηθεί υποπυρετική κίνηση (μια μικρή αλλά επίμονη αύξηση της θερμοκρασίας, περίπου 37,1–37,3 °C), διαταραχές των κενώσεων και νευρογενής εμετός.
• Σύνδρομο πρώιμου παιδικού αυτισμού (αποξένωσης): Χαρακτηρίζεται από απροθυμία επικοινωνίας με συνομηλίκους και ενήλικες του περιβάλλοντος. Το παιδί είναι συναισθηματικά ψυχρό, αδιάφορο για τους οικείους του, μιλάει λίγο —ή μερικές φορές αρνείται εντελώς την επικοινωνία— και έχει τάση για στερεοτυπικές κινήσεις. Στα βρέφη με αυτή την παθολογία απουσιάζει το «σύνδρομο ενεργοποίησης» ως απάντηση σε κάποιο συναισθηματικό ερέθισμα.
• Υπερκινητικό σύνδρομο: Χαρακτηρίζεται από κινητική άρση των αναστολών και υπερβολική (άσκοπη) δραστηριότητα. Το παιδί είναι κυκλοθυμικό, υστερικό, ενεργεί χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις περιστάσεις και είναι ανίκανο να ακολουθήσει τους αποδεκτούς κανόνες συμπεριφοράς. Συνήθως, αυτά τα παιδιά δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στο σχολείο, παρουσιάζουν έντονη νευρικότητα, είναι αφηρημένα, προκαλούν συνεχή ένταση στους γύρω τους και εξωθούν άλλα παιδιά σε λανθασμένη συμπεριφορά. Νιώθοντας μειονεκτικά, ενεργούν σαν να κάνουν τα πάντα «πεισματικά» εναντίον των άλλων, δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο.

Το υπερκινητικό σύνδρομο παρουσιάζει δύο τάσεις στην εξέλιξή του:

1. Στην πρώτη περίπτωση, με τη βοήθεια του Θεού και με τη σωστή τακτική των γονέων, των ψυχολόγων, των παιδαγωγών και των γιατρών, γύρω στην ηλικία των 12–14 ετών εξασθενεί και εξαφανίζεται.
2. Στη δεύτερη περίπτωση, μετασχηματίζεται σε ψυχοπάθεια, και η προσωπικότητα γίνεται ακόμη πιο απροσάρμοστη και αποκομμένη. Αυτή η δεύτερη τάση είναι εξαιρετικά δυσμενής.

Στις νευρωτικές διαταραχές που ξεκινούν συνήθως στην παιδική και εφηβική ηλικία περιλαμβάνονται:

• Τα τικ: Ακούσιες, γρήγορες και μη ρυθμικές κινήσεις περιορισμένων μυϊκών ομάδων (ανοιγοκλείσιμο των ματιών, σπασμωδικές κινήσεις).
• Η μη οργανική ενούρηση: Ακούσια ημερήσια ή νυχτερινή ούρηση που δεν αντιστοιχεί στην ηλικία του παιδιού.
• Ο τραυλισμός.

Στην πρώτη σχολική ηλικία μπορεί να αναπτυχθεί η σχολική νεύρωση. Αιτίες της είναι η ψυχολογική ανετοιμότητα του παιδιού για το σχολείο, η απόρριψή του από τους συνομηλίκους, οι ταπεινώσεις, οι ξυλοδαρμοί, καθώς και η υπερβολική αυστηρότητα ή η απειρία του εκπαιδευτικού. Το παιδί που υποφέρει από αυτή τη νεύρωση φαίνεται καταβεβλημένο, αρνείται να πάει στο σχολείο και προσποιείται (συχνά ασυνείδητα) διάφορες ασθένειες. Οι γονείς πρέπει να είναι προσεκτικοί, ώστε να αναγνωρίσουν έγκαιρα τις ψυχικές δυσκολίες του παιδιού και να το βοηθήσουν. Χρήσιμη θα είναι επίσης μια ιατρική γνωμάτευση ή η συμβουλή ενός έμπειρου ψυχολόγου.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε ότι η παιδική ψυχολογία δεν μιλάει για έννοιες όπως η πίστη στον Θεό, η ορθόδοξη πνευματικότητα, η χριστιανική ευσέβεια και η εκκλησιαστική ζωή, ούτε κάνει λόγο για αμαρτίες και πάθη. Δηλαδή, η επιστήμη της ψυχής αναπτύσσεται αρνούμενη την ύπαρξη της ψυχής στον άνθρωπο και αγνοώντας τον Δημιουργό. Αν όμως ένας τέτοιος εκκοσμικευμένος διαχωρισμός είναι εφικτός, ας πούμε, στη γεωμετρία ή στην αυτοκινητοβιομηχανία, στην επιστήμη που μελετά τους νόμους της ψυχικής ζωής του ανθρώπου είναι απαράδεκτος.

Συζητώντας δίκαια για πολλές επιμέρους λεπτομέρειες, η ψυχολογία, δυστυχώς, χάνει την ουσία. Η ανατροφή των παιδιών στο πνεύμα της πραγματικής —και όχι της φαινομενικής— πνευματικής και ψυχικής υγείας και της αληθινής ευσέβειας είναι αδύνατη χωρίς την πίστη στον Κύριο Ιησού Χριστό και χωρίς τη βοήθεια του Θεού. Μόνο με τη χάρη του Θεού η ψυχή του ανθρώπου καθαρίζεται, φωτίζεται και συνετίζεται. Χωρίς τη χάρη, η ψυχή όχι μόνο δεν είναι ικανή για τελειοποίηση, αλλά δεν μπορεί καν να συνειδητοποιήσει όλο τον τραγικό χαρακτήρα της δεινής της θέσης.

Με το έλεος του Θεού, εμφανίζονται πλέον βιβλία και άρθρα από πιστούς ψυχολόγους, συμπεριλαμβανομένων ιερέων οι οποίοι είχαν λάβει ψυχολογική μόρφωση πριν από τη χειροτονία τους. Με τον τρόπο αυτό, αναπληρώνεται στην ψυχολογία εκείνο το πνευματικό κενό που, για γνωστούς λόγους, κυριαρχούσε σε αυτήν σχεδόν τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες.

(Συνεχίζεται)